Dla wielu lekarzy (m.in. urologa, proktologa czy gastroenterologa) ta procedura to medyczna rutyna, którą wykonują z pełnym profesjonalizmem i szacunkiem dla Twojej prywatności — dokładnie tak samo, jak badanie gardła podczas przeziębienia.

Zamiast unikać tematu i odkładać wizytę na później, poświęć kilka minut na przeczytanie tego artykułu, aby dowiedzieć się, na czym polega badanie per rectum i kiedy warto je wykonać. Przekonasz się, że całe badanie trwa krócej niż zaparzenie porannej kawy, nie wymaga bolesnych przygotowań, a co najważniejsze — ratuje życie, wykrywając groźne schorzenia na etapie, w którym są one jeszcze całkowicie uleczalne.

Na czym polega badanie per rectum?

Lekarz powinien przeprowadzić całą procedurę sprawnie i z pełnym szacunkiem dla Twojej prywatności. Podczas wizyty medyk ocenia stan końcowego odcinka przewodu pokarmowego. Wykonuje przy tym tylko kilka prostych, bezbolesnych kroków, które zajmują mu łącznie kilkanaście sekund. Oto jak wygląda badanie:

• przyjmujesz odpowiednią pozycję: zdejmujesz ubranie od pasa w dół i kładziesz się na fotelu lub leżance. Lekarz wybiera ułożenie ginekologiczne (leżysz na plecach i rozchylasz nogi) albo ułożenie kolanowo-łokciowe (klękasz, opierając ciało na kolanach i łokciach). Zanim lekarz wsunie palec, dokładnie ogląda okolicę odbytu;
• lekarz przygotowuje się do badania: medyk zakłada jednorazową rękawiczkę i smaruje swój palec żelem poślizgowym (najczęściej używa 2% żelu lignokainowego), który zawiera środek miejscowo znieczulający. Dopiero wtedy lekarz delikatnie wprowadza palec do odbytu;
• lekarz wykonuje dodatkową czynność u kobiet: jeśli pacjentka wyrazi zgodę, czasem lekarz równocześnie wprowadza drugą rękę do pochwy, aby sprawdzić, czy u pacjentki występuje np. przetoka odbytniczo-pochwowa.

Co dokładnie sprawdza lekarz za pomocą dotyku?

Wprowadzając palec do odbytnicy, lekarz bada napięcie zwieraczy odbytu oraz stan błony śluzowej odbytnicy. Sprawdza, czy występują uszkodzenia (np. szczeliny, ubytki lub przetoki) oraz czy pacjent ma inne zmiany chorobowe, takie jak zakrzepowe żylaki odbytu, wypadanie błony śluzowej, polipy lub guzy. Zastosowany żel znieczulający eliminuje ból podczas badania.

Kiedy wykonuje się badanie per rectum?

Nasz organizm wysyła jasne sygnały, gdy dolny odcinek przewodu pokarmowego potrzebuje pomocy. Zgłoś się do lekarza rodzinnego lub innego specjalisty, jeśli zauważysz u siebie którykolwiek z poniższych symptomów:

• ból i dyskomfort: czujesz ból, uporczywe pieczenie lub świąd w okolicy odbytu, albo odczuwasz silne dolegliwości bólowe podczas wypróżniania;
• nietypowy kształt stolca: stolec staje się nienaturalnie wąski i cienki (tzw. stolec ołówkowaty);
• niepokojące wydzieliny: widzisz ślady świeżej krwi na papierze toaletowym, zauważasz domieszkę krwi, ropy lub śluzu w stolcu albo wyciek płynnej wydzieliny;
• zmiany wyczuwalne dotykiem: wyczuwasz pod skórą nietypowe zgrubienia, guzki lub opuchliznę wokół odbytu;
• problemy z kontrolą wypróżnień: masz trudności z utrzymaniem stolca, nie kontrolujesz gazów lub regularnie brudzisz bieliznę;
• zaburzenia rytmu wypróżnień: odczuwasz nagłe, bolesne parcie na stolec albo towarzyszy Ci męczące uczucie niepełnego wypróżnienia.

Wizytę u wybranego specjalisty możesz umówić z łatwością bez wychodzenia z domu na portalu LekarzeBezKolejki.pl.

Badanie prostaty per rectum

Badanie per rectum stanowi skuteczne narzędzie w rękach lekarza, który ocenia u mężczyzn stan gruczołu krokowego. Ponieważ prostata przylega do odbytnicy, lekarz podczas tej procedury bez trudu wyczuwa palcem jej strukturę, wielkość oraz ewentualne nieprawidłowości. Jest to ważne, gdyż naturalny rozrost prostaty – wynikający ze starzenia się organizmu i zmian w poziomie testosteronu – często powoduje uciążliwe trudności z oddawaniem moczu.

Lekarz wykonuje badanie per rectum nie tylko po to, by sprawdzić wielkość prostaty, ale przede wszystkim, aby odróżnić łagodny przerost od nowotworu. Ponieważ objawy obu stanów zazwyczaj nakładają się na siebie, palpacyjna ocena specjalisty – w połączeniu z dalszą diagnostyką – pozwala „trzymać rękę na pulsie” i wdrożyć odpowiednie leczenie (farmakologiczne lub chirurgiczne).

Jak przygotować się do badania per rectum?

Pierwsza wizyta, np. u proktologa, zazwyczaj nie wymaga od Ciebie skomplikowanego przygotowania. Nie wykonuj samodzielnie lewatywy ani nie przyjmuj leków przeczyszczających, jeśli wcześniej nie skonsultujesz tego z lekarzem. W dniu badania zadbaj o naturalne wypróżnienie. Kilka dni wcześniej włącz do diety produkty bogate w błonnik i pij dużo płynów. Przed wizytą dokładnie umyj okolicę odbytu delikatnym środkiem myjącym.

Przeciwwskazania do badania per rectum

Lekarz każdorazowo ocenia stan zdrowia pacjenta, ponieważ pewne schorzenia uniemożliwiają bezpieczne wykonanie procedury. Przede wszystkim medyk może odmówić badania per rectum, jeśli pacjent zmaga się z obniżoną odpornością, gdyż każdy kontakt niesie ryzyko infekcji. 

Pozostałe przeciwwskazania dzieli się na dwie grupy:

• przeciwwskazania bezwzględne: w tych sytuacjach specjalista całkowicie rezygnuje z badania. Dzieje się tak na przykład, gdy pacjent ma wady anatomiczne (brak odbytu lub nieperforowany odbyt), cierpi z powodu silnego bólu, zmaga się z wypadniętymi zakrzepowymi hemoroidami wewnętrznymi, ma zwężenie kanału odbytu lub nie wyraża zgody na zabieg;
• przeciwwskazania względne: w tych przypadkach lekarz analizuje ryzyko i nieraz przekłada wizytę na bezpieczniejszy termin. Specjalista zachowuje szczególną ostrożność, gdy pacjent ma ostry brzuch, zaburzenia krzepnięcia krwi (koagulopatię), niedawny uraz lub operację odbytu, bądź zmaga się z chorobami serca (wady zastawkowe, sztuczne zastawki, niedawny zawał mięśnia sercowego).

Bibliografia

1. Wiercińska, M., Romaniszyn, M. (2025). Proktolog – czym się zajmuje, jak wygląda wizyta, jak się przygotować? Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/pacjent/poradnik-swiadomego-pacjenta/389240,proktolog-czym-sie-zajmuje-jak-wyglada-wizyta-jak-sie-przygotowac#goog_rewarded. (Dostęp: 06.2026).
2. Villanueva Herrero, J. A., Abdussalam, A., Kasi, A. (2023). Rectal Exam. In StatPearls. StatPearls Publishing. 

Autor