Czym jest neuroborelioza?

Neuroborelioza to postać boreliozy — zakaźnej choroby przenoszonej przez kleszcze i wywoływanej przez bakterie (krętki z rodzaju Borrelia). W Europie neuroboreliozę wywołuje przede wszystkim Borrelia garinii — gatunek o szczególnym powinowactwie do układu nerwowego, niewystępujący w Ameryce Północnej. Mówimy o niej w sytuacji, gdy krętki zajmą Twój układ nerwowy: zarówno ośrodkowy (mózg i rdzeń kręgowy), jak i obwodowy (nerwy). Neuroborelioza nie jest odrębną chorobą, lecz rodzajem boreliozy, która może rozwinąć się u Ciebie we wczesnej rozsianej lub późnej fazie zakażenia. Ponieważ borelioza atakuje wiele układów i narządów, objawom neurologicznym mogą u Ciebie towarzyszyć także dolegliwości z innych części ciała.

Dolegliwości związane z neuroboreliozą zauważysz zazwyczaj po kilku tygodniach lub miesiącach od ukłucia przez kleszcza. Poprzedza ją zwykle rumień wędrujący, którego prawidłowe leczenie praktycznie zapobiega rozwojowi postaci neurologicznej.

Jakie są objawy neuroboreliozy?

W zależności od etapu rozwoju zakażenia możesz doświadczać różnorodnych dolegliwości ze strony układu nerwowego, obejmujących zarówno typowe, jak i nietypowe objawy neuroboreliozy. Zespół objawów obejmujący zapalenie opon mózgowych, porażenie nerwów czaszkowych i bolesne zapalenie korzeni nerwowych określa się w medycynie jako zespół Bannwartha:

• zapalenie opon mózgowych (mózgowo-rdzeniowych): Twoją uwagę zwrócą silny ból głowy, gorączka, nadwrażliwość na światło oraz sztywność karku. Choroba ma poważny przebieg i wymaga leczenia w szpitalu;
• porażenie nerwu twarzowego w neuroboreliozie i inne uszkodzenia nerwów czaszkowych: to najczęstsza postać zajęcia nerwów obwodowych. Zauważasz wtedy asymetrię — opada Ci brew, dolna część twarzy, kącik ust oraz kącik oka. Tracisz możliwość mrugania, gwizdania, zmarszczenia czoła czy wyszczerzenia zębów. Występują wówczas także wyraźne objawy związane z porażeniem nerwu twarzowego — trudniej domknąć powiekę, pojawia się łzawienie oka, nadwrażliwość na dźwięki (hiperakuzja), a także zaburzenia smaku i gryzienia. Porażenie dotyczy zazwyczaj jednej strony, lecz u niektórych osób bywa obustronne. Gdy Twoja powieka nie domyka się całkowicie, konieczna jest ochrona rogówki, czyli sztuczne łzy w ciągu dnia, maść na noc i zaklejanie oka podczas snu. Bez tego grozi Ci wyschnięcie i owrzodzenie rogówki;
• zapalenie korzeni nerwowych: rozwija się średnio 4-6 tygodni po ukłuciu kleszcza lub pojawieniu się rumienia wędrującego. Najpierw po jednej stronie ciała odczuwasz piekący, kłujący ból, który słabo reaguje na leki przeciwbólowe i nasila się w nocy. Gdy ból mija, pojawiają się zaburzenia czucia (drętwienie, mrowienie połowy ciała) oraz osłabienie mięśni.

O późnej neuroboreliozie mówimy wtedy, gdy choroba rozwija się przez miesiące lub lata, a do głosu dochodzą rzadsze objawy: 

• zapalenie mózgu i rdzenia kręgowego: wywołuje u Ciebie zaburzenia świadomości i zachowania, nadmierne (spastyczne) napięcie mięśni, zaburzenia chodu oraz problemy z pęcherzem moczowym (np. zatrzymanie moczu);
• objawy psychiczne neuroboreliozy: nieleczone zakażenie bezpośrednio wpływa na Twoją kondycję psychiczną i funkcje poznawcze. Męczą Cię ból głowy, zaburzenia czucia, problemy z koncentracją, zaburzenia pamięci i snu, obniżenie nastroju, niestabilność emocjonalna, przewlekłe zmęczenie, a w skrajnych przypadkach nawet epizody psychotyczne;
• dolegliwości utrzymujące się po prawidłowo przeprowadzonym leczeniu: u części osób przewlekłe zmęczenie, bóle oraz trudności z koncentracją mogą utrzymywać się przez tygodnie lub miesiące po zakończonej kuracji. Pamiętaj, że dolegliwości te nie świadczą o przetrwałym zakażeniu ani o obecności aktywnych bakterii w Twoim organizmie, lecz wynikają z powolnej regeneracji uszkodzonego układu nerwowego. Powtarzanie lub przedłużanie antybiotykoterapii nie przynosi w tej sytuacji żadnych korzyści zdrowotnych, a niesie ze sobą realne ryzyko groźnych powikłań dla Twojego organizmu. 

Jakie są objawy neuroboreliozy u dzieci?

Pamiętaj, że u najmłodszych choroba przebiega nieco inaczej. Najczęstsze objawy neuroboreliozy u dzieci to nagłe, jednostronne porażenie nerwu twarzowego (opadanie kącika ust, niemożność zamknięcia oka) oraz aseptyczne zapalenie opon mózgowych, któremu towarzyszą ból głowy, gorączka, sztywność karku, drażliwość i apatia.

Wizytę u wybranego specjalisty możesz umówić bez wychodzenia z domu na portalu LekarzeBezKolejki.pl.

Jak rozpoznać neuroboreliozę?

Rozpoznanie neuroboreliozy wymaga połączenia analizy Twojego stanu zdrowia z wynikami szczegółowych badań laboratoryjnych:

• wywiad i ocena objawów: lekarz opiera diagnozę na obrazie klinicznym — szczegółowo przeanalizuje zgłaszane przez Ciebie objawy, przeprowadzi wywiad medyczny oraz zleci badania dodatkowe;
• badania krwi (przeciwciała IgM i IgG): diagnostykę zaczyna się od testu przesiewowego z krwi (metodą ELISA). Oznacza się w nim przeciwciała w klasie IgM (wskazujące na świeżą infekcję) oraz w klasie IgG (pojawiające się nieco później);
• badanie Western blot: jeżeli test przesiewowy krwi da wynik dodatni lub wątpliwy, lekarz zleca badanie Western blot. Służy ono do precyzyjnego potwierdzenia obecności swoistych przeciwciał przeciwko krętkom Borrelia;
• płyn mózgowo-rdzeniowy i punkcja lędźwiowa: to najważniejszy etap potwierdzający zajęcie układu nerwowego. Aby pobrać płyn mózgowo-rdzeniowy (PMR), lekarz wykonuje zabieg zwany punkcją lędźwiową;
• obliczenie wskaźnika swoistych przeciwciał: jednocześnie z pobraniem płynu mózgowo-rdzeniowego pobiera się od Ciebie próbkę krwi. Lekarz porównuje poziom przeciwciał w obu płynach i ze specjalnego wzoru oblicza tzw. wskaźnik wewnątrzoponowej produkcji przeciwciał. Dodatni wynik jednoznacznie potwierdza neuroboreliozę.

Uwaga! Szukając diagnostyki neuroboreliozy, uważaj na nie zalecane w wytycznych badania komercyjne (np. test LTT, limfocyty CD57 czy badanie żywej kropli krwi). Nie stawia się na ich podstawie rozpoznania, a opieranie się na nich grozi błędną diagnozą i szkodliwą dla Twojego zdrowia terapią — opieraj się wyłącznie na oficjalnych metodach diagnostycznych. 

Dlaczego samo badanie przeciwciał nie zawsze wystarcza?

Samo badanie przeciwciał we krwi nie daje pełnego obrazu z kilku powodów:

• obecność przeciwciał we krwi nie dowodzi infekcji układu nerwowego: wynik dodatni z krwi mówi jedynie o tym, że Twój układ odpornościowy miał kontakt z bakterią. Nie oznacza to automatycznie, że krętki przeniknęły do mózgu czy rdzenia kręgowego;
• przeciwciała mogą pochodzić ze starych zakażeń: przeciwciała IgG mogą utrzymywać się we krwi przez wiele lat po skutecznie wyleczonej boreliozie i nie świadczą o aktywnej chorobie;
• zjawisko okienka serologicznego: na bardzo wczesnym etapie choroby Twój organizm mógł jeszcze nie wyprodukować wykrywalnej ilości przeciwciał we krwi, mimo że odczuwasz już pierwsze objawy.

Neuroborelioza — jak leczyć?

Leczenie neuroboreliozy opiera się przede wszystkim na przyczynowej antybiotykoterapii, w ramach której — w zależności od Twojego stanu zdrowia — przyjmujesz antybiotyki doustnie lub dożylnie, najczęściej stosując doksycyklinę przez 14-28 dni. Leczenie dożylne (ceftriakson) stosuje się zamiast doustnej doksycykliny - przede wszystkim w postaciach późnych z zajęciem mózgu i rdzenia oraz przy przeciwwskazaniach do doksycykliny, w tym w ciąży.

W zależności od konkretnych objawów neurologicznych, z którymi się zmagasz, lekarz może wdrożyć również leczenie objawowe łagodzące dolegliwości, jednak pamiętaj, że to właśnie właściwie prowadzona kuracja antybiotykowa stanowi zasadniczy element eliminujący przyczynę choroby. 

Czy neuroborelioza jest uleczalna?

Neuroborelioza jest wyleczalna, jednak pamiętaj, że regeneracja Twojego układu nerwowego wymaga czasu — brak natychmiastowej poprawy po antybiotykoterapii nie oznacza braku jej skuteczności, a np. po porażeniu nerwu twarzowego powrót do pełnej sprawności może trwać miesiące lub pozostawić dyskretną asymetrię mimiki.

Aby ograniczyć ryzyko rozwoju choroby, po ukłuciu jak najszybciej usuń kleszcza pęsetą (prostym ruchem do góry, bez wykręcania czy natłuszczania) i obserwuj skórę pod kątem rumienia wędrującego. Pamiętaj również, że w polskich warunkach nie stosuje się rutynowo antybiotyku po każdym ukłuciu kleszcza, oficjalne wytyczne jednoznacznie odradzają badanie samego kleszcza w laboratorium, a wykonywanie badań krwi bez obecności jakichkolwiek objawów jest niewskazane — wykrycie samych przeciwciał u osoby zdrowej świadczy jedynie o przebytej w przeszłości infekcji i nie stanowi podstawy do wdrożenia leczenia. 

Bibliografia

1. Wiercińska, M. (2024). Neuroborelioza - objawy, diagnostyka i leczenie. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/pacjent/neurologia/choroby/349353,neuroborelioza-objawy-diagnostyka-i-leczenie#goog_rewarded. (Dostęp: 09.2026)
2. Rauer, S., Kastenbauer, S., Dersch, R., Hofmann, H., Fingerle, V., Huppertz, H. I., Hunfeld, K. P., Krause, A., Salzberger, B., & Consensus group (2025). Guidelines for diagnosis and treatment in neurology - Lyme neuroborreliosis. German medical science : GMS e-journal, 23, Doc13. Doi: https://doi.org/10.3205/000349.
3. Polskie Towarzystwo Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych.

Autor