Czym jest psychoza?

Psychoza to stan, w którym Twój umysł zaczyna odbierać i interpretować rzeczywistość w sposób zupełnie odmienny od tego, jak widzi ją reszta otoczenia. Tracisz wówczas stabilny punkt odniesienia — dochodzi do zakłócenia procesów myślenia, odczuwania i trafnej oceny sytuacji. Nie jest to słabość charakteru ani brak silnej woli, lecz stan, w którym Twój mózg przestaje prawidłowo filtrować docierające do niego bodźce. Pierwszy epizod ujawnia się najczęściej we wczesnej dorosłości (między 18. a 30. rokiem życia). Co ważne, aż jedna trzecia osób po pierwszym epizodzie psychozy wraca do pełni zdrowia i dotychczasowego funkcjonowania. U wielu pozostałych osób leczenie również prowadzi do remisji objawów.

Jakie są przyczyny i czynniki sprzyjające wystąpieniu psychozy?

Choć psychoza objawia się głównie w sferze psychiki, u jej podstaw leżą konkretne zaburzenia biologiczne oraz zmiany w funkcjonowaniu Twojego mózgu. Do najważniejszych przyczyn i czynników należą:

• zaburzenia chemii mózgu i neuroprzekaźników: objawy psychotyczne wiążą się z nieprawidłowym działaniem neurotransmiterów (szczególnie dopaminy) oraz dysfunkcją receptorów w mózgu;
• zmiany w strukturze i przepływie krwi w mózgu: badania neuroobrazowe pokazują, że zaburzeniom psychotycznym towarzyszą lokalne zmiany w przepływie krwi i nieprawidłowości w określonych rejonach kory mózgowej. Badania sugerują, że, zaburzenie pracy dolnej części prawego płata ciemieniowego sprawia, że tracisz poczucie, iż sam inicjujesz ruchy własnego ciała, co Twój umysł zaczyna błędnie interpretować jako sterowanie przez „obcą siłę”;
• zaburzenia „mózgu sprzęgającego”: nieprawidłowości w działaniu specjalnych obszarów nowej kory (pól przedczołowych i pola mowy), odpowiadających za przekazywanie informacji ze struktur biologicznych do Twojej świadomości, zakłócają prawidłowe odczytywanie myśli i przeżyć;
• czynniki genetyczne i organiczne: powstawaniu zaburzenia sprzyjają wrodzone predyspozycje genetyczne oraz uszkodzenia czy dysfunkcje mózgu;
• trudne sytuacje życiowe i traumy: psychoza rozwija się często pod wpływem silnie traumatycznych wydarzeń. Na jej ujawnienie mają wpływ również Twoje indywidualne warunki osobiste, emocjonalne, społeczno-ekonomiczne oraz poziom przeżywanego stresu.

Objawy psychozy

Psychoza rzadko rozwija się z dnia na dzień. Zazwyczaj Twój organizm wysyła wcześniejsze sygnały, świadczące o tym, że układ nerwowy pracuje na skraju wytrzymałości. Są to najczęściej:

• pojawienie się fałszywych przekonań (urojeń): zaczynasz nabierać nieodpartego przekonania, że ktoś Cię obserwuje, śledzi, wysyła Ci ukryte wiadomości w telewizji lub kontroluje Twoje myśli;
• zniekształcenia zmysłów (omamy): słyszysz głosy, dźwięki lub widzisz rzeczy, których nie dostrzegają ludzie w Twoim otoczeniu;
• niekontrolowany, obezwładniający lęk: doświadczasz nagłych napadów paniki lub stałego poczucia zagrożenia, które pojawia się bez logicznego powodu (np. wybudza Cię w nocy);
• chaos w myśleniu i wypowiedziach: trudno Ci skupić uwagę, gubisz wątek w rozmowie, a składanie prostych zdań staje się wyzwaniem;
• poczucie nierealności i odcięcie od świata: masz wrażenie, że żyjesz „za mgłą” lub we śnie, a dotychczasowe relacje z ludźmi stają się dla Ciebie przytłaczające, co skłania Cię do stopniowego wycofywania się z życia społecznego.

Jak wygląda epizod psychotyczny?

Epizod psychotyczny może pojawić się nagle lub rozwijać stopniowo. Gdy go doświadczasz, masz trudności z odróżnieniem własnych przekonań, odczuć i spostrzeżeń od rzeczywistości. Możesz słyszeć głosy, widzieć rzeczy niewidoczne dla innych, odczuwać silny lęk, dezorientację, wzmożone pobudzenie lub żywić głębokie przekonania nieznajdujące potwierdzenia w faktach. Często towarzyszy temu wycofanie z relacji z ludźmi, problemy ze snem, koncentracją i codziennymi obowiązkami.

Czas trwania epizodu zależy od jego przyczyny oraz Twojej indywidualnej sytuacji — u jednych objawy mijają szybko, u innych utrzymują się dłużej. W trakcie epizodu możesz nie zdawać sobie sprawy z choroby, ponieważ wszystkie te doświadczenia wydają Ci się całkowicie realne. 

Jeśli zauważasz u siebie takie sygnały, nie czekaj, aż miną samoistnie — powiedz o nich bliskiej osobie i skontaktuj się z lekarzem psychiatrą. Gdy czujesz, że możesz zrobić krzywdę sobie lub komuś innemu albo nie jesteś w stanie zadbać o swoje bezpieczeństwo, natychmiast skorzystaj z pilnej pomocy medycznej. 

Wizytę u wybranego specjalisty możesz umówić bez wychodzenia z domu na portalu LekarzeBezKolejki.pl.

Psychoza w różnych sytuacjach

Epizod psychotyczny przyjmuje różne formy. To, jaką diagnozę postawi lekarz psychiatra, zależy od rodzaju objawów, czasu ich trwania oraz czynnika wywołującego kryzys. Poznaj najczęstsze postaci tego stanu:

• schizofrenia: diagnozuje się ją wtedy, gdy objawy psychotyczne utrzymują się u Ciebie dłużej niż 6 miesięcy. Jest to choroba przewlekła, ale dzięki odpowiednio dobranym lekom masz ogromne szanse na stabilne i satysfakcjonujące życie. Warto wiedzieć, że u młodych osób schizofrenia ujawnia się najczęściej podczas wchodzenia w dorosłość (między 18. a 30. rokiem życia). U seniorów epizody psychotyczne mają zazwyczaj inne podłoże i wiążą się np. z chorobami neurodegeneracyjnymi czy zmianami naczyniowymi w mózgu;
• psychoza związana z innymi zaburzeniami psychicznymi: przykładem jest zaburzenie schizoafektywne. W tym przypadku omamom i urojeniom towarzyszą silne, niekontrolowane wahania nastroju — od epizodów ciężkiej depresji (spadek energii, smutek) po stany manii (nadmierne pobudzenie, drażliwość). Leczenie polega na równoczesnym wyciszaniu objawów psychotycznych i stabilizowaniu nastroju;
• psychoza wywołana substancjami (egzogenna): rozwija się, gdy Twój układ nerwowy zostanie przeciążony czynnikami zewnętrznymi — najczęściej w wyniku nadużywania alkoholu, przyjmowania narkotyków, dopalaczy lub niektórych leków. Może pojawić się również wskutek zatrucia, (np. grzybami), ciężkiej infekcji lub urazu głowy. Powrót do zdrowia zależy od szybkiego usunięcia przyczyny zatrucia lub wyleczenia urazu;
• psychozy reaktywne oraz psychoza po porodzie: powstają w odpowiedzi na nagłe, skrajnie traumatyczne wydarzenia (np. wypadek, śmierć bliskiej osoby czy bycie ofiarą przestępstwa). Twój umysł reaguje wtedy przejściowym odcięciem od rzeczywistości. Szczególną postacią silnego stresu połączonego z rewolucją hormonalną i wycieńczeniem organizmu jest psychoza po porodzie. Choć epizody reaktywne często ustępują po opanowaniu kryzysu, stan po porodzie zawsze wymaga natychmiastowej opieki lekarskiej, aby zagwarantować bezpieczeństwo Tobie i Twojemu dziecku.

Jak wygląda leczenie psychozy?

Lekarz dobiera terapię indywidualnie — uwzględniając Twoje potrzeby, nasilenie objawów oraz reakcję na leki. Pamiętaj: im szybciej podejmiesz leczenie, tym większą masz szansę na pełny powrót do zdrowia. Kluczowe są:

• wczesna reakcja i wsparcie bliskich: na początku możesz nie dostrzegać choroby, co wynika z natury psychozy. Pomoc bliskich w szybkim skonsultowaniu się ze specjalistą ma kluczowe znaczenie;
• farmakoterapia: leki przeciwpsychotyczne stanowią fundament leczenia — regulują pracę mózgu i wyciszają omamy oraz urojenia. W razie potrzeby lekarz dołączy leki wspomagające (przeciwlękowe, przeciwdepresyjne), a w silnym kryzysie zaproponuje leczenie szpitalne dla Twojego bezpieczeństwa;
• psychoterapia i psychoedukacja: psychoterapia (np. w nurcie poznawczo-behawioralnym) pomaga Ci odzyskać kontrolę nad myślami i rozpoznać wczesne sygnały nawrotu. Psychoedukacja daje Tobie i Twoim bliskim wiedzę, która ułatwia bezpieczny powrót do codziennego życia.

Jak pomóc osobie w psychozie?

Gdy widzisz, że bliska Ci osoba doświadcza epizodu psychotycznego, Twoja postawa i właściwa reakcja mają kluczowe znaczenie. Mów spokojnym, stonowanym głosem i używaj krótkich, prostych zdań. Pamiętaj, że chociaż urojenia i omamy nie są realne dla Ciebie, emocje Twojego bliskiego — zwłaszcza lęk — są jak najbardziej prawdziwe. Zamiast podważać treść jego myśli, uznaj i nazwij jego uczucia: powiedz np. „Widzę, że bardzo się boisz, ale jestem przy Tobie i dopilnuję, żeby nic Ci się nie stało”.

Pod żadnym pozorem nie wchodź w spory i nie próbuj logicznie udowodnić osobie w psychozie, że jej przekonania są błędne — to tylko nasili jej frustrację i poczucie zagrożenia. Unikaj też udawania, że widzisz lub słyszysz to samo, co ona (nie potwierdzaj urojeń) oraz zachowaj ostrożność, aby nie wykonywać gwałtownych ruchów ani jej nie osaczać fizycznie. Zredukuj nadmiar bodźców z otoczenia — wyłącz głośną muzykę czy telewizor i usuń z zasięgu ręki niebezpieczne przedmioty. Zapewnij bliskiemu przestrzeń, nie stój zbyt blisko i pozwól mu usiąść w bezpiecznym dla niego miejscu.

Kiedy wezwać pomoc? Jeśli zauważysz, że osoba w psychozie stwarza bezpośrednie zagrożenie dla własnego życia lub zdrowia innych osób (np. przejawia agresję, ma myśli samobójcze lub całkowicie straciła kontakt z otoczeniem), bezwzględnie wezwij pogotowie ratunkowe (numer 999 lub 112). Poinformuj dyspozytora, że podejrzewasz kryzys psychotyczny.

Czy psychozę można wyleczyć?

Tak, z psychozy można skutecznie wyjść — pierwszy epizod wcale nie oznacza choroby na całe życie, a nawet jedna trzecia osób wraca do pełnej sprawności, jeśli leczenie zostanie podjęte bez zwłoki. Kluczem do trwałego powrotu do zdrowia jest kontynuowanie farmakoterapii i psychoterapii nawet po całkowitym ustąpieniu objawów, ponieważ samodzielne odstawienie leków drastycznie zwiększa ryzyko ponownego kryzysu. Aby skutecznie chronić się przed nawrotem, musisz przyjmować leki zgodnie z zaleceniami lekarza prowadzącego, unikać alkoholu oraz innych substancji psychoaktywnych, dbać o higienę snu i nauczyć się rozpoznawać swoje indywidualne sygnały ostrzegawcze (np. problemy ze snem czy narastający niepokój), co pozwoli Ci w porę zareagować i zapobiec kolejnemu epizodowi.

Bibliografia

1. Williams, R., Ostinelli, E. G., Agorinya, J., Minichino, A., De Crescenzo, F., Maughan, D., Puntis, S., Cliffe, C., Kurtulmus, A., Lennox, B. R., Cipriani, A. (2024). Comparing interventions for early psychosis: a systematic review and component network meta-analysis. EClinicalMedicine, 70, 102537. Doi: https://doi.org/10.1016/j.eclinm.2024.102537.
2. Wciórka, J., & Sidorowicz, S. (2018). Zaburzenia należące do spektrum schizofrenii i inne zaburzenia psychotyczne. Wrocław: Edra Urban & Partner. 
3. Borowiecka-Kluza, J.(2014). Schizofrenia. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/choroby/78549,schizofrenia. (Dostęp: 09.2026).

Autor