Co to jest rzekomobłoniaste zapalenie jelita grubego?

Rzekomobłoniaste zapalenie jelit (RzZJ/RZJ) to poważne powikłanie, najczęściej pojawiające się po antybiotykoterapii, które atakuje jelito grube. Za rozwój choroby odpowiadają laseczki Clostridioides difficile, czyli bakterii, którą najczęściej zarażamy się w warunkach szpitalnych.

Przyczyny RZJ. Dlaczego rozwija się poantybiotykowe zapalenie jelit?

Zakażenie laseczkami Clostridioides difficile odbywa się najczęściej drogą fekalno-oralną. Oznacza to, że do organizmu trafiają formy przetrwalnikowe (spory) pochodzące od innego zakażonego chorego lub nosiciela – zarówno człowieka, jak i zwierzęcia.

Właśnie dlatego rygorystyczne dbanie o higienę to absolutna podstawa profilaktyki. Jeśli masz obniżoną odporność lub jesteś w trakcie antybiotykoterapii, pamiętaj o żelaznych zasadach:

• dokładnie myj ręce mydłem i wodą po każdej wizycie w toalecie,
• myj owoce i warzywa przed spożyciem,
• unikaj picia wody z kranu.

Dysbioza i mechanizm powstawania błon rzekomych

W warunkach fizjologicznych Twoja naturalna mikrobiota jelitowa stanowi szczelną barierę, która uniemożliwia kolonizację jelita przez patogeny. Niestety, w wyniku antybiotykoterapii dochodzi do tzw. dysbiozy, czyli zaburzenia składu i liczebności pożytecznych bakterii w jelitach.

To „wyjałowienie” otwiera drogę do kolonizacji C. difficile. Bakterie te zaczynają wytwarzać agresywne toksyny A i B, które bezpośrednio uszkadzają nabłonek jelita grubego. Skutkiem tego procesu jest powstawanie charakterystycznych błon rzekomych. Składają się one z wysięku włóknikowego, komórek zapalnych oraz mas martwiczych, które pokrywają ściany jelita.

Czynniki ryzyka: co zwiększa prawdopodobieństwo zakażenia?

Choć rzekomobłoniaste zapalenie jelita grubego może wywołać niemal każdy antybiotyk, niektóre grupy leków stanowią wyższe zagrożenie dla flory bakteryjnej, co wspomaga namnażanie C.difficile. Do preparatów o najwyższym ryzyku indukcji RzZJ należą:

• fluorochinolony;
• klindamycyna;
• szerokowidmowe, czyli działające na wiele gatunków bakterii, cefalosporyny;
• szerokowidmowe penicyliny (amoksycylina, ampicylina). 

Kto jest najbardziej narażony na rozwój RZJ? 

Sama antybiotykoterapia to nie wszystko. Ryzyko gwałtownie rośnie u osób spełniających poniższe kryteria:

• wiek powyżej 65 lat;
• otyłość;
• hospitalizacja;
• długotrwała terapia inhibitorami pompy protonowej (IPP), np. pantoprazol, omeprazol oraz antagonistami receptora H2, np. famotydyną;
• choroby współistniejące, tj. choroby układu krążenia, przewlekła choroba nerek lub inne choroby zapalne jelit. 

Sprawdź najbliższe terminy wizyt online u lekarza medycyny ogólnej

Objawy, które pomagają rozpoznać rzekomobłoniaste zapalenie jelit

Do najczęstszych objawów RZJ należą: 

• wodnista biegunka — oddawanie powyżej 3 stolców na dobę, z charakterystycznym zapachem, czasem z pojawiającym się śluzem lub krwią;
• skurcze w obrębie jamy brzusznej;
• ból, najczęściej w dolnej części brzucha;
• niewysoka gorączka, od około 37 do 38 st. C;
• nudności;
• brak apetytu;
• leukocytoza (widoczna w badaniu krwi), czyli zwiększenie liczby białych krwinek. 

Czas pojawienia się objawów jest bardzo zróżnicowany. Dolegliwości mogą zacząć się pojawiać w trakcie terapii antybiotykiem, kilka dni po jej zakończeniu lub zacząć manifestację kilka tygodni później. Dlatego, jeśli odczuwasz nietypowe dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, a w Twojej niedawnej historii medycznej figuruje antybiotykoterapia – nie zwlekaj, może właśnie rozwija się u Ciebie poantybiotykowe zapalenie jelit.

Zapamiętaj! Jeśli pojawią się u Ciebie powyższe objawy, koniecznie skonsultuj się z lekarzem rodzinnym, bądź lekarzem specjalistą z zakresu gastroenterologii lub chorób zakaźnych! 

Wizytę u wybranego specjalisty możesz umówić bez wychodzenia z domu na portalu LekarzeBezKolejki.pl. 

Diagnostyka — jakie badania pozwolą rozpoznać rzekomobłoniaste zapalenie jelit?

Aby jednoznacznie potwierdzić, że Twoje dolegliwości to rzekomobłoniaste zapalenie jelit, konieczne jest przeprowadzenie celowanej diagnostyki laboratoryjnej. Lekarz najczęściej zleca następujący zestaw badań: 

1. test przesiewowy na antygen GDH (dehydrogenaza glutaminianowa) – enzym wytwarzany przez laseczki C. difficile. Dodatni wynik potwierdza obecność bakterii, ale nie świadczy jeszcze o ich toksyczności;
2. test na obecność toksyny A i B w kale – kluczowe badanie wykrywające substancje bezpośrednio niszczące jelita. To one, a nie sama obecność bakterii, są dowodem na chorobę;
3. test molekularny (PCR) – niezwykle czuła metoda wykrywająca DNA bakterii w kale, pozwalająca stwierdzić obecność genów odpowiedzialnych za produkcję toksyn;
4. posiew kału – badanie pozwalające wyhodować bakterie C. difficile, stosowane głównie w celu oceny ich wrażliwości na leki;
5. badanie endoskopowe (kolonoskopia) – pozwala na bezpośrednie uwidocznienie charakterystycznych nalotów (błon rzekomych) na ścianach jelita. W trakcie badania lekarz może pobrać wycinek do badania histopatologicznego.

Jak przebiega leczenie rzekomobłoniastego zapalenia jelit?

W leczeniu RzZJ kluczowe jest szybkie rozpoznanie oraz wdrożenie odpowiedniego postępowania. Czas terapii może się wahać w zależności od stanu pacjenta, ciężkości choroby oraz od wybranego antybiotyku. Standardowa terapia trwa od 10 do 14 dni, jednak w przypadkach nawracających lub ciężkich, leczenie może zostać wydłużone nawet do 25 dni.

Pamiętaj, że samowolne skrócenie kuracji po ustąpieniu biegunki to najprostsza droga do szybkiego nawrotu zakażenia C. difficile! Dlatego dokładnie stosuj się do zaleceń lekarza.

Jaki antybiotyk na zapalenie jelita grubego?

Podstawą skutecznej farmakoterapii RZJ jest eliminacja przyczyny, czyli opanowanie nadmiernego namnażania się bakterii C. difficile. Pierwszym krokiem, o ile stan pacjenta na to pozwala, jest natychmiastowe odstawienie antybiotyku, który wywołał chorobę.

Co może przepisać lekarz? Co może być zaskakujące, infekcję poantybiotykową leczy się innym, celowanym antybiotykiem. Wybór zależy od ciężkości stanu pacjenta i ryzyka nawrotów:

• wankomycyna (podawana doustnie) — obecnie standard w leczeniu postaci łagodnych i umiarkowanych;
• fidaksomycyna (podawana doustnie) — to wysoce skuteczny antybiotyk o wąskim spektrum działania;
• metronidazol (podawany doustnie lub dożylnie) — stosowany rzadziej. Może być podawany dożylnie w ciężkich, powikłanych postaciach;
• bezlotoxumab — przeciwciało monoklonalne, stosowane rzadko (najczęściej u pacjentów z nawracającym zakażeniem, obniżoną odpornością oraz powyżej 65. roku życia). Podawane jest dożylnie, jako terapia uzupełniająca;
• mikrobiota od dawcy (FMT - fecal microbiota transplantation) — polega na wprowadzeniu zawiesiny kału od zdrowego dawcy do przewodu pokarmowego biorcy, najczęściej podczas zabiegu kolonoskopii, w celu przywrócenia odpowiedniej mikroflory jelitowej.

Istotne podczas terapii jest także właściwe nawodnienie, gdyż organizm podczas biegunki szybciej może się odwodnić, prowadząc do zaburzeń elektrolitowych.

W skrajnych przypadkach, gdy leczenie farmakologiczne zawodzi, konieczna może być kolektomia. To zabieg chirurgicznego usunięcia części lub całości jelita grubego.

Probiotyki, prebiotyki i synbiotyki. Jak odbudować mikroflorę?

Skuteczna walka z RZJ to nie tylko zabijanie bakterii, ale też odbudowa zniszczonego „ekosystemu” jelit. W procesie rekonwalescencji kluczowe są:

• probiotyki — zalecane jest stosowanie preparatów zawierających konkretne szczepy bakterii (Lactobacillus GG, Bifidobacterium, Streptococcus) oraz drożdży (Saccharomyces bulardii);
• prebiotyki — substancje nie będące trawione, takie jak inulina, peptydoglikany, oligosacharydy czy polisacharyd A. Stanowią one pożywkę wspierającą rozwój i kolonizację pożytecznych bakterii w jelitach;
• synbiotyki — to najsilniejszy preparat w Twojej apteczce, stanowi połączenie probiotyku z prebiotykiem i przyspiesza regenerację bariery jelitowej.

Pamiętaj! Przy rzekomobłoniastym zapaleniu jelit nie stosuj leków zapierających!

Co jeść przy rzekomobłoniastym zapaleniu jelit?

Stosowanie odpowiedniej diety wspiera regenerację organizmu podczas leczenia. Postaw na posiłki lekkostrawne, niskotłuszczowe i o niskiej zawartości błonnika nierozpuszczalnego.

Zasady zdrowego żywienia:

• ​jedz 4–5 małych posiłków dziennie;
• ​wybieraj gotowanie i pieczenie zamiast smażenia;
• ​używaj łagodnych przypraw (koper, majeranek, cynamon);
• ​wprowadź do menu: kleik ryżowy, napar z czarnych jagód i marchwiankę.

​Aby nie podrażniać jelit, wyeliminuj z diety:

• ​produkty wzdymające: strączki, kapusta, napoje gazowane;
• ​cukry i laktozę: mleko, fruktozę oraz słodziki (sorbitol, ksylitol);
• ​ciężkie tłuszcze: smażone mięsa, wędliny, boczek, smalec;
• ​używki: kawę, mocną herbatę i alkohol.

​Podczas infekcji kluczowe jest przyjmowanie 1,5 – 2 litrów płynów na dobę. Pij powoli, małymi łykami. Zalecane są woda niegazowana, klarowne zupy (rosół, wywar), doustne płyny nawadniające z apteki, napary z rumianku lub mięty. 

Pamiętaj! Jeśli cierpisz na alergie pokarmowe lub celiakię, skonsultuj się z dietetykiem. Specjalista pomoże ułożyć bezpieczny jadłospis, który nie obciąży jelita grubego podczas antybiotykoterapii.

Bibliografia

1. Adamczak, M., Dudzicz, S., & Więcek, A. (2020). Zakażenie Clostridioides difficile - Co jest ważne dla lekarza rodzinnego? Forum Medycyny Rodzinnej, 14(5), s. 234–244.
2. Cymbal, M., Chatterjee, A., Baggott, B., Auron, M. (2024). Management of Clostridioides difficile Infection: Diagnosis, Treatment, and Future Perspectives. The American Journal of Medicine, 137(7), s. 571–576. DOI: 10.1016/j.amjmed.2024.03.024.
3. Di Bella, S., Sanson, G., Monticelli, J., Zerbato, V., Principe, L., Giuffrè, M., Pipitone, G., Luzzati, R. (2024). Clostridioides difficile infection: History, epidemiology, risk factors, prevention, clinical manifestations, treatment, and future options. Clinical Microbiology Reviews, 37(2). DOI: 10.1128/cmr.00135-23.
4. Farooq, P. D., Urrunaga, N. H., Tang, D. M., von Rosenvinge, E. C. (2015). Pseudomembranous colitis. Disease-a-Month, Pseudomembranous Colitis, 61(5), s. 181–206. DOI: 10.1016/j.disamonth.2015.01.006
5. Korab, T., Konturek, A. (2025). Dieta w zakażeniu Clostridium difficile [I/ŻYW/OŻP/EDP.03F/I]. Szpital Miejski Specjalistyczny im. G. Narutowicza. Dostępne na: https://narutowicz.krakow.pl/wp-content/uploads/2025/03/W-II-Dieta-w-zakazeniu-Clostridium-difficile-Aktualizacja-2025-.pdf. (Dostęp: 03.2026).
6. Markantonis, J. E., Fallon, J. T., Madan, R., Alam, M. Z. (2024). Clostridioides difficile Infection: Diagnosis and Treatment Challenges. Pathogens, 13(2). DOI: 10.3390/pathogens13020118
7. Rahman, A. ur, Peter, N. K., Roy, T. T. S., Rehman, A., Saad, E., Farooqi, S. R., Maghar, M. M., Ahmad, A., Noor, I. (2025). Pseudomembranous Colitis: Insights into Causes, Diagnostic Methods, and Treatment Approaches. Indus Journal of Bioscience Research, 3(11), s. 118–121. DOI: 10.70749/ijbr.v3i11.2670

Autor