Czym jest zez?

Zez (ang. strabismus) nazywany jest też chorobą zezową. Jest to schorzenie, które polega na nierównoległym ustawieniu gałek ocznych. Objawia się to tym, że nie są one skierowane w tę samą stronę i nie poruszają się symetrycznie. Należy podkreślić, że nie jest to jedynie problem kosmetyczny – nieprawidłowe ustawienie oczu wiąże się z szeregiem zaburzeń widzenia jednoocznego i obuocznego, w tym z pogorszeniem ostrości wzroku oraz utratą widzenia przestrzennego. Jest to dosyć często występująca choroba, bo dotyka około 3% populacji ogólnej.

Jakie wyróżnia się rodzaje zeza?

Za ruch gałki ocznej odpowiadają cztery mięśnie proste i dwa skośne. Choć potocznie zez kojarzy nam się po prostu z "uciekającym okiem", w diagnostyce stosuje się podział uwzględniający kierunek odchylenia, mechanizm powstawania oraz częstotliwość występowania wady. Kluczowa jest klasyfikacja oparta na mechanizmie powstawania i stabilności wady. Pod tym względem wyróżniamy:

• zez ukryty – to zaburzenie napięcia mięśni oka. Na co dzień maskowane jest przez mózg, który dąży do uzyskania pojedynczego, spójnego obrazu. Wada pozostaje niewidoczna, dopóki mózg ma siłę ją maskować. Ujawnia się najczęściej podczas testu zasłaniania lub w stanach osłabienia organizmu (zmęczenie, choroba, stres). Choć zez często bywa bezobjawowy, może powodować bóle głowy. Jeśli czynniki osłabiające działają długotrwale, zez ukryty może przejść w jawny, wymagając wówczas profesjonalnego leczenia;
• zez jawny towarzyszący – to pełnoobjawowa forma choroby zezowej, w której wzajemne odchylenie oczu jest stałe. Oznacza to, że niezależnie od tego, w którą stronę patrzymy, dystans między osiami widzenia obu oczu nie zmienia się – oko zezujące podąża za okiem zdrowym. Wada ta najczęściej objawia się jako zez zbieżny lub rozbieżny, rzadziej w postaci skośnej;
• zez jawny nietowarzyszący (porażenny) – charakteryzuje się ograniczeniem lub całkowitym brakiem ruchu gałki ocznej w stronę uszkodzonego mięśnia. Porażenie może dotyczyć jednego lub obu oczu, a jego przyczyną jest dysfunkcja mięśni bądź sterujących nimi nerwów. W przypadku małych dzieci zez ten niesie ze sobą tak samo poważne skutki dla rozwoju wzroku, jak postać towarzysząca.

Kierunek odchylenia gałek ocznych  

Prawidłowe widzenie obuoczne wymaga idealnej synchronizacji pracy mięśni gałkoruchowych, które utrzymują osie widzenia obu oczu równolegle względem siebie. Gdy mechanizm ten zawodzi, dochodzi do odchylenia oka od osi głównej. Podstawą podziału jest wtedy kierunek odchylenia gałek ocznych i wyróżniamy:

• zez zbieżny (ezotropia): najczęstsza postać, w której oko odchyla się w stronę nosa (do wewnątrz);
• zez rozbieżny (egzotropia): polega na zwróceniu gałki ocznej na zewnątrz (w stronę ucha);
• zez pionowy: występuje, gdy oko skierowane jest ku górze (hypertropia) lub ku dołowi (hypotropia);
• zez skośny: rzadsza forma wynikająca z nierównomiernej pracy mięśni skośnych oka.

Zez pozorny oraz inne klasyfikacje 

Warto również wyróżnić zez pozorny. Mimo złudzenia nierównoległego ustawienia oczu gałki oczne są w rzeczywistości osadzone prawidłowo. Przyczyną takiego wrażenia może być budowa anatomiczna, np. szeroka nasada nosa u niemowląt lub różna szerokość szpary powiekowej. W przeciwieństwie do choroby zezowej, zez pozorny nie wymaga leczenia.

Należy jednak mieć na uwadze, że nie są to jedyne podziały zeza. Wyróżniamy też podział na zez jednostronny i naprzemienny. W pierwszym przypadku stale zezuje to samo oko, a w drugim, jak sama nazwa wskazuje, dzieje się to na przemian.

Jakie są przyczyny zeza?

Przyczyn powstawania zeza jest wiele, ale zdarza się, że nie da się określić jednoznacznie, co spowodowało zeza u konkretnego pacjenta. Mogą mieć one podłoże zarówno genetyczne, jak i środowiskowe. Do najczęściej występujących przyczyn zaliczamy:

• czynniki genetyczne – zez może być dziedziczony, a tendencja do jego pojawienia się wzrasta wraz z występowaniem tego schorzenia u rodziców czy rodzeństwa;
• zaburzenia mięśni oczu lub nerwów unerwiających te mięśnie – mogą być wrodzone lub nabyte (np. po udarze, urazie głowy, w stwardnieniu rozsianym czy nadczynności tarczycy);
• choroby oczu – stany zapalne, uciskający guz, zaćma czy retinopatia również bywają przyczyną zeza;
• problemy neurologiczne – zaburzenia układu nerwowego mogą wpływać na kontrolę mięśni oczu. Zaliczamy do nich np. zespół Downa, mózgowe porażenie dziecięce, wcześniactwo;
• wady wrodzone – zez może też powstawać na skutek wad rozwojowych;
• wady refrakcji – osoby z niekorygowaną dalekowzrocznością, krótkowzrocznością czy astygmatyzmem mogą być narażone na zeza, ponieważ, aby utrzymać odpowiednią ostrość widzenia, oczy muszą się ciągle wysilać. 

Jak rozpoznać, że mamy do czynienia z zezem?

Aby rozpoznać zeza, w pierwszej kolejności obserwuj ustawienie gałek ocznych oraz symetrię odblasków światła na rogówkach. Refleksy te powinny odbijać się w podobnych miejscach na rogówce obojga oczu. Częste mrużenie jednego oka lub nienaturalne skręcanie głowy również powinno wzbudzić Twój niepokój.  Dodatkowo w zezie porażennym może występować podwójne widzenie. 

Jeśli zauważysz u siebie powyższe objawy — udaj się do okulisty. Specjalista sprawdzi ostrość wzroku i widzenie przestrzenne, oceni dno oka, a za pomocą synoptoforu precyzyjnie zmierzy kąt odchylenia oka. Taka diagnostyka pozwala wykryć nie tylko widoczny zez towarzyszący, ale też zez ukryty lub porażenny, które wymagają różnego podejścia terapeutycznego. Pamiętaj, że wczesna kontrola (szczególnie u niemowląt) daje największą szansę na skuteczną korekcję wzroku.

Zez u niemowląt

W pierwszych miesiącach życia wzrok dziecka dopiero się kształtuje, dlatego chwilowe „uciekanie” oczu czy ich rozbieżne ustawienie to zazwyczaj norma fizjologiczna. Czasami specyficzny kształt nosa malucha wywołuje też złudzenie zeza, tzw. zez pozorny, który znika wraz z rozwojem twarzoczaszki. Sytuacja zmienia się jednak około 3. miesiąca życia – jeśli po tym czasie oczy nadal zbaczają do wewnątrz lub na zewnątrz, koniecznie skonsultuj się z okulistą dziecięcym. Nie lekceważ jednak stałego odchylenia oczu o dużym kącie, nawet jeśli występuje ono u noworodka lub niemowlęcia w pierwszych tygodniach życia.  Szybka reakcja pozwala wypracować prawidłowe widzenie przestrzenne, zanim wada się utrwali. 

Wizytę u wybranego specjalisty możesz umówić z łatwością i bez wychodzenia z domu na portalu LekarzeBezKolejki.pl. 

Leczenie przyczynowe zeza

Metoda leczenia zeza zależy bezpośrednio od jego przyczyny, dlatego lekarz dobiera terapię indywidualnie. Często wystarczy samo dobranie odpowiednich okularów – poprawa ostrości wzroku naturalnie zmniejsza kąt zeza i pozwala uniknąć interwencji chirurgicznej. Jeśli jednak problem wynika z konkretnych schorzeń, takich jak zaćma wrodzona, specjaliści najpierw usuwają przyczynę pierwotną (np. operacyjnie zaćmę), a dopiero później oceniają ustawienie oczu. Gdy mimo uzyskania pełnej ostrości wzroku oczy nadal nie współpracują prawidłowo, ostatecznym krokiem pozostaje zabieg na mięśniach gałki ocznej.

W sytuacjach wynikających z innych chorób, jak nadczynność tarczycy czy problemy neurologiczne (np. guzy lub miastenia), kluczowe jest leczenie przyczynowe u odpowiednich specjalistów, jak endokrynolog czy neurolog. Okulista wspiera ten proces zachowawczo, a operację planuje zazwyczaj dopiero po 6–12 miesiącach, jeśli do tego czasu zez nie ustąpił.

Postępowanie w zezie ukrytym i ostrym

W przypadku zeza ukrytego terapia rusza dopiero wtedy, gdy pacjent odczuwa bóle głowy lub widzi podwójnie – lekarz przepisuje okulary pryzmatyczne lub stosuje toksynę botulinową, by rozluźnić mięśnie. Jeśli jednak zez ukryty nagle przejdzie w postać jawną (tzw. zez ostry), konieczna jest operacja.

Same zabiegi polegają na chirurgicznym wzmocnieniu lub osłabieniu konkretnych mięśni poruszających gałką oczną. U dorosłych operacje wykonuje się często ze względów estetycznych, jednak wymaga to wcześniejszych testów z pryzmatami, aby uniknąć ryzyka wystąpienia pooperacyjnego podwójnego widzenia.

Bibliografia

1. Granet, D., Khayali, S. (2011). Niedowidzenie i zez. Pediatric Annals, nr 40 (2), s. 89–94. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/okulistyka/okulistyka-dla-nieokulistow/artykuly/60517,niedowidzenie-izez. (Dostęp: 04.2026) 
2. Siwiec-Prościńska, J. (2017). Zez. Okulistyka po Dyplomie; 5. Dostępne na: https://podyplomie.pl/okulistyka/28930,zez. (Dostęp: 04.2026) 
3. Kubatko-Zielińska, A. (2015). Zez. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/pacjent/okulistyka/chorobyoczu/neurookulistykaizez/74735,zez. (Dostęp: 04.2026) 
4. Martínez-Abad, A., Siverio-Colomina, A., Amesty, M., Díez-de-la-Uz, R., Cantó-Cerdán, M. (2026). Comparison of the Surgical Treatment for Strabismus According to Its Type: Esotropia Versus Exotropia. Journal of Clinical Medicine. Dostępne na: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12841767/  (Dostęp: 04.2026) 

Autor