Czym jest rak płaskonabłonkowy skóry?

Rak płaskonabłonkowy skóry (inaczej rak kolczystokomórkowy lub SCC — ang. squamous cell carcinoma) to złośliwy nowotwór wywodzący się z komórek warstwy kolczystej naskórka, ulegających procesowi rogowacenia. Zazwyczaj rozwija się stopniowo i rośnie powoli, jednak nieleczony lub późno zdiagnozowany potrafi niszczyć przylegające do niego tkanki, wywoływać poważne defekty estetyczne oraz dawać przerzuty do innych, odległych narządów. Rak płaskonabłonkowy może rozwijać się bezpośrednio w dotychczas zdrowej, niezmienionej skórze jako zmiana de novo, bądź też powstawać na podłożu istniejących wcześniej zmian przedrakowych, do których zalicza się rogowacenie słoneczne, chorobę Bowena oraz rogowiaka kolczystokomórkowego.

Jak często występuje rak płaskonabłonkowy skóry i jakie są jego rokowania?

Raki skóry stanowią 30-50% wszystkich diagnozowanych nowotworów złośliwych, a życiowe ryzyko ich rozwoju u osób jasnej karnacji przekracza 20%. W tej grupie rak płaskonabłonkowy (SCC) zajmuje drugie miejsce — zaraz po raku podstawnokomórkowym (BCC) — odpowiadając za 15-20% przypadków. Zachorowalność rośnie z wiekiem (szczególnie po 50. roku życia, ze szczytem w 8. dekadzie). Choć w 2019 roku w Polsce zarejestrowano ponad 14 tysięcy nowych zachorowań na raka skóry, rzeczywiste statystyki dotyczące samego SCC są niedoszacowane z powodu niepełnego zgłaszania wczesnych postaci do Krajowego Rejestru Nowotworów.

Rokowania w raku płaskonabłonkowym są na ogół bardzo dobre (jeśli zmiana zostanie wcześnie wykryta i jest niskiego ryzyka) – wskaźnik 5-letniego przeżycia od momentu diagnozy przekracza 90%. Przerzuty odległe pojawiają się jedynie u około 3-5% chorych, jednak ich wystąpienie drastycznie pogarsza szanse na pełne wyleczenie.

Jakie są czynniki ryzyka raka płaskonabłonkowego skóry?

Rozwój raka płaskonabłonkowego skóry (SCC) jest wynikiem współdziałania czynników środowiskowych, genetycznych, ogólnoustrojowych oraz miejscowych uszkodzeń skóry. Do najważniejszych z nich należą:

• czynniki środowiskowe: nadrzędną rolę odgrywa promieniowanie ultrafioletowe (UVB) — istotna jest zarówno całkowita dawka skumulowana w ciągu życia, jak i epizody intensywnego, przerywanego opalania prowadzące do oparzeń słonecznych.  W patogenezie SCC dominuje promieniowanie UVB, jednak znaczenie ma również UVA, które odpowiada za działanie solariów. Do pozostałych zewnętrznych czynników kancerogennych zalicza się ekspozycję na promieniowanie jonizujące, palenie lub żucie tytoniu oraz stały kontakt z substancjami chemicznymi (arsenem, węglowodorami aromatycznymi czy smołami);
• predyspozycje osobnicze i genetyczne: SCC najczęściej dotyka mężczyzn oraz osoby powyżej 50. roku życia z jasną karnacją (I i II fototyp skóry).  Rozwojowi sprzyja obecność rzadkich zespołów i wad genetycznych, takich jak skóra pergaminowata barwnikowa, albinizm oczno-skórny, pęcherzowe oddzielanie się naskórka, nabłonkowa dysplazja brodawkowata czy zespoły Fergusona-Smitha, Muira-Torre’a oraz Bazexa;
• immunosupresja i spadek odporności: istotnym czynnikiem ryzyka jest długotrwałe obniżenie odporności organizmu. Dotyczy to w szczególności pacjentów po przeszczepach narządów, osób przyjmujących leki immunosupresyjne (np. takrolimus, cyklosporynę czy mykofenolan mofetylu), a także chorych z zakażeniem HIV, zespołem AIDS czy przewlekłą białaczką limfatyczną;
• zmiany miejscowe i przewlekłe dermatozy: rak ten często rozwija się w miejscach dawnych uszkodzeń tkankowych oraz na podłożu stanów przedrakowych (rogowacenia słonecznego, leukoplakii, choroby Bowena lub rogowiaka kolczystokomórkowego). Zwiększone ryzyko stwarzają niegojące się od lat owrzodzenia, rozległe blizny (głównie pooparzeniowe), popromienne zapalenia skóry, infekcje onkogennymi wirusami HPV (np. rak kolczystokomórkowy ang. Squamous Cell Carcinoma w okolicach anogenitalnych i podpaznokciowych), a także przewlekłe choroby dermatologiczne, takie jak porokeratoza, toczeń rumieniowaty skórny oraz nadżerkowy liszaj płaski i twardzinowy.

Jak objawia się rak płaskonabłonkowy skóry?

Rak płaskonabłonkowy skóry (SCC) przybiera różnorodne formy kliniczne, przez co bywa trudny do jednoznacznego rozpoznania na pierwszy rzut oka. Najczęściej objawia się jako łuszcząca się, rogowaciejąca zmiana lub dobrze odgraniczona plama rumieniowo-złuszczająca, ale może też przybrać postać twardego guzka z centralnym zagłębieniem wypełnionym masami rogowymi, brodawkowatego przyrostu bądź płaskiego nacieku. Często przybiera formę głębokiego owrzodzenia o twardych, wałowatych brzegach, któremu może towarzyszyć krwawienie lub wyciek mętnego albo klarownego płynu. W przypadku zmian na błonach śluzowych nowotwór ten ma zazwyczaj postać niegojącej się, uniesionej lub brodawkującej rany o bujających brzegach. Z powodu braku dolegliwości bólowych rak ten jest niezwykle często lekceważony przez pacjentów. 

Typowe lokalizacje dla raka płaskonabłonkowego skóry to okolice eksponowane na słońce — twarz, nos, małżowiny uszne, wargi (zwłaszcza dolna), skóra głowy u osób łysiejących, grzbiety rąk i przedramiona.

Nie ignoruj żadnych niepokojących sygnałów na swoim ciele – jeśli zauważysz u siebie niegojącą się przez ponad 4-6 tygodni ranę, nawracające krwawienie lub nową, twardą zmianę skórną, niezwłocznie skonsultuj się z dermatologiem!

Wizytę u wybranego specjalisty możesz umówić bez wychodzenia z domu na portalu LekarzeBezKolejki.pl.

Jak wygląda diagnostyka raka płaskonabłonkowego skóry?

Diagnostyka raka płaskonabłonkowego skóry rozpoczyna się od wstępnej oceny klinicznej – badania fizykalnego oraz badania dermoskopowego, co pozwala ocenić rozległość zmiany i wstępnie odróżnić ją od innych nowotworów. Ostatecznym potwierdzeniem rozpoznania pozostaje jednak badanie histopatologiczne.

W przypadku małych zmian wykonuje się biopsję wycinającą, polegającą na całkowitym usunięciu guza z jednoczesną oceną mikroskopową, natomiast przy większych lub bardziej skomplikowanych zmianach pobiera się wycinek diagnostyczny z pogranicza nowotworu i zdrowej skóry. W sytuacji podejrzenia szerzenia się choroby wykonuje się badanie USG regionalnych węzłów chłonnych (ewentualnie uzupełnione o biopsję cienkoigłową). Po potwierdzeniu rozpoznania SCC przeprowadza się również diagnostykę obrazową w celu wykluczenia obecności przerzutów odległych.

Jak wygląda leczenie raka płaskonabłonkowego skóry?

Leczenie raka płaskonabłonkowego skóry (SCC) opiera się przede wszystkim na metodach chirurgicznych, które w większości przypadków prowadzą do całkowitego wyleczenia. Podstawowym zabiegiem jest wycięcie zmiany z odpowiednim marginesem zdrowych tkanek (od 6 mm do 10 mm). W przypadkach wysokiego ryzyka rekomenduje się chirurgię mikrograficzną Mohsa, która pozwala na radykalne wycięcie guza z możliwie największym zaoszczędzeniem zdrowych tkanek. W sytuacji zajęcia regionalnych węzłów chłonnych wykonuje się ich chirurgiczne usunięcie (limfadenektomię).

Drugą pod względem skuteczności metodą jest radioterapia, stosowana jako leczenie podstawowe (gdy operacja jest niemożliwa lub przeciwwskazana) oraz jako postępowanie uzupełniające po zabiegu niedoszczętnym, w przypadku nawrotów czy obecności przerzutów w węzłach.

W przypadkach nowotworów miejscowo zaawansowanych lub z przerzutami odległymi (nieresekcyjnych) wykorzystuje się leczenie systemowe, w którym kluczową rolę odgrywa immunoterapia (np. cemiplimab), a w określonych sytuacjach także chemioterapia. U wybranych pacjentów z niewielkimi guzami o niskim ryzyku nawrotu lub ze zmianami typu in situ (np. choroba Bowena), u których metody inwazyjne są przeciwwskazane, dopuszcza się terapie miejscowe i powierzchniowe – m.in. kriochirurgię, preparaty miejscowe (imikwimod, 5-fluorouracyl) czy terapię fotodynamiczną (PDT), pamiętając jednak o ich niższej skuteczności i wyższym ryzyku nawrotu.

Jak zminimalizować ryzyko zachorowania na raka płaskonabłonkowego?

Choć na pewne cechy organizmu nie ma wpływu, kluczowe znaczenie ma codzienne ograniczanie szkodliwych czynników zewnętrznych oraz szybkie reagowanie na wszelkie niepokojące sygnały:

• ochrona przed promieniowaniem UV — obejmuje przede wszystkim bezwzględne unikanie oparzeń słonecznych i ograniczenie nadmiernej ekspozycji na słońce, szczególnie w godzinach największego nasłonecznienia (około 11-16). W tym czasie warto stosować odzież ochronną, okulary przeciwsłoneczne z filtrem UV oraz nakrycie głowy. Zaleca się również całkowitą rezygnację z korzystania z solariów. Istotnym elementem ochrony jest codzienne stosowanie preparatów z wysokim wskaźnikiem ochrony przeciwsłonecznej (SPF 50+), z ponowną aplikacją co około 2 godziny oraz każdorazowo po kąpieli;
• unikanie dymu tytoniowego — całkowita rezygnacja z palenia tytoniu, które zwiększa ryzyko rozwoju licznych nowotworów, w tym zmian skórnych;
• wczesna diagnostyka — regularna samokontrola skóry oraz niezwłoczne zgłaszanie podejrzanych zmian lekarzowi specjaliście w celu ich fachowej oceny.

Osoby o jasnej karnacji, niebieskich oczach lub rudych włosach są naturalnie bardziej narażone na działanie słońca, dlatego powinny zachowywać szczególną ostrożność i unikać skumulowania czynników ryzyka.

Bibliografia

1. Rutkowski, P., Dolecki, K., Dudzisz-Śledź, M., Jeziorski, A., Kamińska-Winciorek, G., Kiprian, D., Koseła-Paterczyk, H., Królicki, L., Lesiak, A., Maciejczyk, A., Mackiewicz, J., Murawa, D., Narbutt, J., Nejc, D., Owczarek, W., Rudnicka, L., Słowińska, M., Spałek, M., Szumera-Ciećkiewicz, A., Świtaj, T., Tchórzewska-Korba, H., Wysocki, W. M., Zdzienicki, M., Ziętek, M. (2024). Wytyczne postępowania diagnostyczno-terapeutycznego u chorych na raka skóry. Wersja 2. Krajowy Ośrodek Monitorujący. Dostępne na: https://kom.nio.gov.pl/czerniak-i-inne-nowotwory-skory (Dostęp: 08.2026)
2. Wysocki, W. (2017). Rak płaskonabłonkowy skóry. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/pacjent/onkologia/chorobynowotworowe/165361,rak-plaskonablonkowy-skory (Dostęp: 08.2026)
3. Lesiak, A., Czuwara, J., Kamińska-Winciorek, G., Kiprian, D., Maj, J., Owczarek, W., Placek, W., Rudnicka, L., Rutkowski, P., Sobjanek, M., Sokołowska-Wojdyło, M., Szepietowski, J., Zegarska, B., and Zegarski, W. (2019). Squamous cell carcinoma and Merkel-cell carcinoma. Diagnostic and therapeutic recommendations of the Polish Dermatological Society. Dermatology Review/Przegląd Dermatologiczny, 106(2), pp.127-149. Dostępne na: https://doi.org/10.5114/dr.2019.85573 (Dostęp: 08.2026)
4. Pogrzebielski, A. (2015). Rak kolczystokomórkowy powiek. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/pacjent/okulistyka/chorobyoczu/chorobypowiekiukladulzowego/96661,rak-kolczystokomorkowy-powiek (Dostęp: 08.2026)
5. Roky, A., Islam, M., Ahasan, A., Mostaq, M., Mahmud, M., Amin, M., Mahmud, M. (2024). Overview of skin cancer types and prevalence rates across continents. Cancer Pathog Ther; 3(2):89-100. DOI: 10.1016/j.cpt.2024.08.002. Dostępne na: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11963195/pdf/main.pdf (Dostęp: 08.2026)

Autorzy