Udar cieplny a udar słoneczny — czym się różnią?

Udar słoneczny różni się od udaru cieplnego głównie bezpośrednią przyczyną przegrzania — udar słoneczny jest w rzeczywistości jedną z odmian udaru cieplnego.

• Udar słoneczny rozwija się u Ciebie wtedy, gdy do przegrzania organizmu dochodzi w wyniku bezpośredniego działania promieni słonecznych, nakierowanych zwłaszcza na Twoją głowę.
• Udaru cieplnego doświadczasz w momencie, gdy Twój organizm traci zdolność do efektywnego odprowadzania nagromadzonego nadmiaru ciepła. Dochodzi do niego zazwyczaj wtedy, gdy przebywasz długotrwale w wysokiej temperaturze otoczenia (zwykle przekraczającej 35°C), nawet bez bezpośredniej ekspozycji na słońce.

Ze względu na wspólny mechanizm przegrzania, pojęć tych używa się czasem zamiennie. Pamiętaj, że udar cieplny stanowi poważny stan wymagający od Ciebie natychmiastowego reakcji i zgłoszenia się do lekarza POZ, internisty czy w szczególnych przypadkach na SOR.  Zignorowany i nieleczony udar cieplny może doprowadzić do zgonu!

Wizytę u wybranego specjalisty możesz umówić bez wychodzenia z domu na portalu LekarzeBezKolejki.pl.

Udar cieplny i słoneczny — przyczyny i czynniki ryzyka

Do udaru cieplnego doprowadzasz wtedy, gdy Twój organizm gromadzi więcej ciepła, niż jest w stanie oddać do otoczenia. Główne przyczyny udaru cieplnego to:

• długotrwałe przebywanie w wysokiej temperaturze: spędzanie czasu w gorącym i wilgotnym otoczeniu wywołuje u Ciebie silne zaburzenia termoregulacji. Jeśli dodatkowo wystawiasz odkrytą głowę na bezpośrednie działanie słońca, doprowadzasz do udaru słonecznego;
• intensywny wysiłek w upał: podczas ciężkiego treningu lub pracy fizycznej Twoja temperatura głęboka ciała gwałtownie wzrasta. Gdy zignorujesz pierwsze sygnały ostrzegawcze (nudności, zawroty głowy, skurcze) i nie przerwiesz aktywności, może wystąpić u Ciebie zagrażająca życiu hipertermia powyżej 40°C;
• nieodpowiedni ubiór: nosisz nieprzewiewną odzież, która uniemożliwia odparowywanie potu i blokuje naturalne chłodzenie ciała;
• odwodnienie i alkohol: pijesz za mało wody i nie uzupełniasz płynów utraconych w wyniku pocenia się, a sięgając po alkohol, dodatkowo upośledzasz zdolności termoregulacyjne swojego organizmu.

Co zwiększa ryzyko udaru cieplnego?

Narażasz się na większe ryzyko wystąpienia udaru cieplnego, jeśli dotyczą Cię następujące czynniki:

• wiek: twój organizm gorzej radzi sobie z wysoką temperaturą w wieku dziecięcym (gdy ośrodkowy układ nerwowy nie jest jeszcze w pełni rozwinięty) oraz po ukończeniu 65. roku życia, gdy sprawność termoregulacji i odczuwanie pragnienia naturalnie spadają;
• brak aklimatyzacji: doświadczasz nagłej fali upałów lub podróżujesz do gorętszego klimatu i nie dajesz swojemu ciału przynajmniej kilku dni na stopniowe przyzwyczajenie się do wysokich temperatur;
• choroby przewlekłe i styl życia: chorujesz na serce, płuca lub otyłość, prowadzisz siedzący tryb życia albo przechodziłeś już udar cieplny w przeszłości;
• brak wentylacji: przebywasz w dusznych pomieszczeniach bez sprawnej wentylacji i klimatyzacji;
• przyjmowane leki i substancje: zażywasz leki na nadciśnienie (beta-blokery), leki moczopędne, środki przeciwdepresyjne lub przeciwpsychotyczne, a także stymulanty (np. leki na ADHD, amfetaminę czy kokainę).

Jakie objawy daje udar słoneczny (cieplny)

Udar cieplny może rozwijać się stopniowo. Zanim do niego dojdzie, możesz zauważyć u siebie objawy wyczerpania cieplnego. Wczesne rozpoznanie tych sygnałów i szybkie schłodzenie organizmu pomaga zapobiec pełnoobjawowemu udarowi. Zwróć uwagę na:

• silne pocenie się;
• wzmożone pragnienie;
• osłabienie i zmęczenie;
• zimną, bladą i wilgotną skórę;
• ból głowy;
• szybkie, słabo wyczuwalne bicie serca;
• nudności lub wymioty;
• zawroty głowy lub zasłabnięcie.

Jeśli zauważysz u siebie takie objawy po przebywaniu w wysokiej temperaturze lub na słońcu, natychmiast przerwij wysiłek, przejdź w chłodne miejsce i zacznij schładzać organizm. Nie lekceważ tych sygnałów — oznaczają, że Twój organizm nie radzi sobie z nadmiarem ciepła.

Rozwinięty udar cieplny powoduje znaczny wzrost temperatury ciała — często powyżej 40°C. Możesz odczuwać skrajne zmęczenie i silny ból głowy. Pojawiają się również:

• zaburzenia świadomości i zachowania — możesz mieć trudności z orientacją, stać się pobudzony lub rozdrażniony, mówić niewyraźnie albo mieć problemy z logicznym myśleniem;
• drgawki, a w ciężkich przypadkach utrata przytomności lub śpiączka;
• nudności i wymioty;
• zaczerwieniona, bardzo gorąca skóra;
• zaburzenia pocenia się — skóra może stać się sucha, choć przy niektórych rodzajach udaru cieplnego możesz nadal się pocić;
• przyspieszony, czasem płytki oddech;
• bardzo szybkie bicie serca;
• silny, pulsujący ból głowy;
• bóle mięśni.

Jeśli udar cieplny wystąpił u Ciebie po długiej ekspozycji na słońce, możesz dodatkowo odczuwać objawy oparzenia słonecznego, takie jak zaczerwienienie, pieczenie i bolesność skóry.

Ile trwa udar słoneczny i jak długo utrzymują się objawy?

Czas trwania udaru słonecznego zależy od jego nasilenia i szybkości udzielonej pomocy. Łagodne objawy, takie jak ból głowy, osłabienie czy nudności, mogą ustąpić w ciągu kilku godzin, ale czasami pojawiają się dopiero po pewnym czasie od zejścia ze słońca. Powrót do zdrowia po ciężkim udarze może trwać kilka dni lub dłużej, dlatego kluczowe są wtedy odpoczynek, nawodnienie i bezwzględne unikanie wysokich temperatur.

Udar słoneczny u dziecka — objawy i zagrożenia

Dzieci są szczególnie narażone na przegrzanie organizmu, dlatego udar słoneczny u dziecka wymaga od Ciebie natychmiastowej reakcji. Udar może pojawić się po długim przebywaniu na słońcu, zwłaszcza podczas upałów, gdy dziecko nie pije wystarczającej ilości płynów lub ma ograniczoną możliwość schłodzenia ciała. 

Objawy udaru słonecznego u dziecka mogą obejmować silny ból i zawroty głowy, osłabienie, nudności, wymioty, podwyższoną temperaturę ciała oraz nadmierne pragnienie. Dziecko może stać się rozdrażnione, senne lub apatyczne. W cięższym stanie pojawiają się zaburzenia świadomości, problemy z utrzymaniem kontaktu, drgawki, a nawet utrata przytomności.

Nie czekaj, aż objawy same ustąpią. Jeśli dziecko ma bardzo wysoką temperaturę, jest splątane, trudno je dobudzić, traci przytomność, ma drgawki lub jego stan szybko się pogarsza, natychmiast wezwij pomoc medyczną. Do czasu jej przybycia przenieś dziecko w chłodne, zacienione miejsce, zdejmij nadmiar odzieży i rozpocznij stopniowe schładzanie jego ciała. U małego dziecka objawy przegrzania narastają błyskawicznie, dlatego podczas upałów pamiętaj o regularnym podawaniu płynów, unikaniu bezpośredniego słońca i zapewnieniu chłodnego miejsca do odpoczynku.

Pierwsza pomoc przy udarze cieplnym i słonecznym

Gdy podejrzewasz u siebie udar słoneczny, działaj bez zbędnej zwłoki — szybka reakcja powstrzymuje wzrost temperatury ciała i zapobiega groźnym powikłaniom neurologicznym. Kroki pierwszej pomocy, które musisz podjąć:

• przejdź w chłodne miejsce: natychmiast zrezygnuj z przebywania na słońcu i udaj się do cienia lub klimatyzowanego pomieszczenia;
• ułóż ciało w odpowiedniej pozycji: usiądź lub połóż się w pozycji półleżącej z lekko uniesioną głową. Poluzuj lub zdejmij zbędne warstwy ubrań, co ułatwi Twojemu organizmowi uwalnianie skumulowanego ciepła;
• rozpocznij stopniowe chłodzenie: przykładaj zimne, wilgotne kompresy lub ręczniki na kark, szyję i głowę. Możesz też delikatnie polewać te okolice chłodną (ale nie lodowatą) wodą. Unikaj bezpośredniego obkładania ciała lodem;
• nawadniaj się powoli: jeśli jesteś w pełni przytomny, nie odczuwasz nudności i możesz swobodnie połykać, pij małymi łykami chłodną wodę lub doustne płyny rehydratacyjne (elektrolity). Unikaj alkoholu oraz napojów z kofeiną;
• kontroluj swój stan: obserwuj reakcje swojego organizmu i sprawdzaj, czy nie pojawiają się nowe niepokojące dolegliwości.

Zadzwoń pod numer alarmowy (lub poproś o to kogoś z otoczenia), jeśli wystąpią u Ciebie następujące objawy: 

• utrata przytomności; 
• drgawki; 
• narastająca dezorientacja i zaburzenia świadomości;
• brak jakiejkolwiek poprawy mimo chłodzenia i podawania płynów; 
• podejrzenie udaru u małego dziecka, osoby starszej lub chorującej przewlekle.

Leczenie udaru cieplnego i słonecznego

Leczenie udaru cieplnego zawsze odbywa się w warunkach szpitalnych. Głównym celem personelu medycznego jest jak najszybsze obniżenie Twojej temperatury ciała do bezpiecznego poziomu, co chroni Twój mózg oraz narządy wewnętrzne przed trwałym uszkodzeniem. Podczas hospitalizacji lekarze zastosują wobec Ciebie następujące procedury:

• zaawansowane metody schładzania: medycy mogą zanurzyć Cię w chłodnej wodzie lub wykorzystać zjawisko parowania — zwilżą Twoją skórę chłodną wodą i będą Cię intensywnie wachlować; 
• okłady z lodu i koce chłodzące: zespół ratunkowy obłoży wybrane partie Twojego ciała pakietami z lodem oraz okryje Cię specjalistycznymi kocami chłodzącymi;
• podanie leków powstrzymujących dreszcze: otrzymasz dożylnie leki (np. z grupy benzodiazepin), które zablokują odruch drżenia mięśni. Dreszcze wywołują wewnętrzne ciepło, co niwelowałoby efekty schładzania i podnosiło Twoją temperaturę.

Czy udar słoneczny jest groźny?

Tak, udar cieplny stanowi dla Ciebie bezpośrednie zagrożenie życia i wymaga natychmiastowej hospitalizacji, ponieważ bez szybkiej pomocy medycznej z każdą minutą rośnie ryzyko nieodwracalnych powikłań. Długotrwałe przegrzanie organizmu może doprowadzić do trwałego uszkodzenia Twoich narządów wewnętrznych, zwłaszcza mózgu i wątroby, a bez podjęcia odpowiedniego leczenia może zakończyć się śmiercią. Ponadto, gdy dochodzi u Ciebie do udaru słonecznego, obok tych groźnych skutków wewnętrznych narażasz się również na bolesne oparzenia skóry wywołane bezpośrednim działaniem słońca. 

Jak zapobiegać udarowi cieplnemu?

Aby zapobiec udarowi cieplnemu i słonecznemu, regularnie pij wodę, unikaj przebywania na słońcu w najgorętszych godzinach i ogranicz intensywny wysiłek podczas upałów. Noś lekką, przewiewną odzież i nakrycie głowy, a także odpoczywaj w cieniu lub chłodnym pomieszczeniu. Zwracaj szczególną uwagę na dzieci i osoby starsze — przypominaj im o piciu płynów i zapewniaj im możliwość regeneracji w chłodnym miejscu.

Bibliografia

1. Wiercińska, M. (2024). Udar słoneczny i udar cieplny. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/pacjent/pierwsza_pomoc/354946,udar-sloneczny-i-udar-cieplny. (Dostęp: 08.2026).
2. Zhang, Z., Wu, X., Zou, Z., Shen, M., Liu, Q., Zhangsun, Z., Zhao, H., Lei, W., Wang, Z., Dong, Y., Yang, Y. (2024). Heat stroke: Pathogenesis, diagnosis, and current treatment. Ageing research reviews, 100, 102409. Doi: https://doi.org/10.1016/j.arr.2024.102409.

Autor