Z poniższego artykułu dowiesz się:

• co to są androgeny;
• jakie są objawy wysokich stężeń androgenów u kobiet;
• jak i kiedy badać poziom androgenów;
• o niedoborze androgenów u mężczyzn;
• co to zespół niewrażliwości na androgeny;
• jak obniżyć poziom androgenów u kobiet i jak podwyższyć poziom androgenów u mężczyzn.

Co to są androgeny?

Androgeny to grupa hormonów płciowych, które choć kojarzone są głównie z organizmem męskim, występują również u kobiet (w znacznie niższym stężeniu). U obu płci pełnią niezwykle istotne funkcje. Ich rola zaczyna się już na etapie życia płodowego, kiedy stymulują rozwój męskiego układu rozrodczego. W późniejszym czasie odpowiadają za tzw. wtórne cechy płciowe. Wpływają na kształt sylwetki, obniżenie barwy głosu oraz pojawienie się owłosienia (u kobiet i mężczyzn).

Jakie hormony należą do androgenów i gdzie powstają?

Najbardziej znanym przedstawicielem tej grupy jest testosteron. Oprócz niego wyróżniamy również DHEA (dehydroepiandrostendion), androstendion (AD), DHT (dihydrotestosteron) oraz DHEA-S (siarczan dehydroepiandrostendionu).

Głównym źródłem hormonów płciowych są gonady — u mężczyzn jądra (produkujące testosteron), a u kobiet jajniki. Warto jednak wiedzieć, że natura przewidziała drugie, niezwykle ważne źródło produkcji androgenów — nadnercza. To właśnie w ich korze u obu płci powstają tzw. androgeny nadnerczowe. Ich aktywność trwa przez całe życie, jednak staje się szczególnie dostrzegalna w okresie przekwitania, kiedy funkcja gonad naturalnie wygasa, a nadnercza przejmują rolę głównego dostarczyciela tych kluczowych związków.

Jakie są objawy wysokich stężeń androgenów u kobiet?

Wysoki poziom androgenów u kobiet (hiperandrogenizm) objawia się przede wszystkim zmianami w wyglądzie zewnętrznym, wynikającymi z nadmiernej stymulacji tkanek wrażliwych na te hormony. Strategia diagnostyczna i lecznicza powinna być zawsze dostosowana do fazy życia pacjentki. Do najpopularniejszych objawów i schorzeń wynikających z wysokiego stężenia androgenów u kobiet zaliczamy:

• hirsutyzm (nadmierne owłosienie): to najczęstszy objaw nadmiaru „męskich” hormonów. Polega na pojawieniu się twardych, ciemnych włosów w miejscach typowych dla mężczyzn (twarz, klatka piersiowa, plecy, brzuch, pośladki);
• łysienie androgenowe (typu męskiego) - o ile na ciele włosów przybywa, o tyle na skórze głowy nadmiar androgenów osłabia mieszki włosowe, co prowadzi do charakterystycznego przerzedzenia na czubku głowy;
• zmiany skórne (trądzik, łojotok) - androgeny pobudzają gruczoły łojowe do produkcji nadmiaru sebum. Skutkuje to przetłuszczaniem się cery i włosów oraz powstawaniem zmian trądzikowych;
• zaburzenia cyklu miesiączkowego — podwyższony poziom androgenów rozregulowuje oś hormonalną, prowadząc do rzadkich miesiączek lub ich całkowitego zaniku. U kobiet po menopauzie nadmiar testosteronu może konwertować w estrogeny, powodując nieprawidłowe rozrosty błony śluzowej macicy i krwawienia;
• wirylizacja — przy bardzo wysokich stężeniach pojawiają się silne cechy męskie: obniżenie głosu, wyraźny wzrost masy mięśniowej, jak również przerost łechtaczki;
• inne: często współistnieją objawy insulinooporności (np. rogowacenie ciemne — aksamitne plamy na karku lub pod pachami) oraz otyłość brzuszna.

Ważne! Jeśli Twoje objawy narastają gwałtownie, nie zwlekaj — natychmiast skonsultuj się z lekarzem i rozpocznij diagnostykę w kierunku nowotworów nadnerczy lub jajników!

Do jakich specjalistów warto się udać?

Skuteczna diagnostyka wymaga konsultacji z odpowiednimi specjalistami, którzy pomogą Ci odnaleźć źródło problemu. Zamiast szukać odpowiedzi na własną rękę, zaufaj wiedzy specjalistów i wykonaj zalecane przez nich badania.

• Ginekolog — zgłoś się do niego, jeśli zauważysz zaburzenia cyklu miesiączkowego lub odczuwasz typowo kobiece dolegliwości. Specjalista ten oceni stan Twoich narządów rodnych i sprawdzi, czy objawy wskazują na zmiany w obrębie jajników.  
• Endokrynolog — sprawdzi m.in. pracę Twoich nadnerczy czy przysadki, zlecając szczegółowe badania laboratoryjne oraz obrazowe (USG).
• Dermatolog — pomoże np. opanować bolesne zmiany skórne i trądzik oporny na standardowe leczenie.

Pamiętaj! Najskuteczniejsza terapia to często współpraca kilku lekarzy, którzy wspólnie pomogą Ci zadbać zarówno o zdrowie wewnętrzne, jak i wygląd zewnętrzny.

Wizytę u wybranego specjalisty możesz umówić bez wychodzenia z domu na portalu LekarzeBezKolejki.pl.

Jak i kiedy badać poziom androgenów?

Prawidłowe oznaczenie poziomu hormonów androgenowych wymaga przestrzegania określonych procedur, które zapewniają wiarygodność wyników. Materiałem do analizy jest krew żylna, pobrana zazwyczaj z naczynia w zgięciu łokciowym. Kluczowym czynnikiem wpływającym na precyzję pomiaru jest pora dnia oraz — w przypadku kobiet — faza cyklu miesięcznego:

• pora dnia — krew należy pobrać w godzinach porannych;
• faza cyklu — u kobiet zaleca się wykonanie badania między 4. a 10. dniem cyklu. Należy unikać przeprowadzania testów w tygodniu poprzedzającym menstruację;
• na czczo — zalecane ze względu na częste łączenie badania z innymi parametrami biochemicznymi.

Uwaga: przed przystąpieniem do badania poinformuj personel medyczny o wszystkich przyjmowanych lekach. Niektóre substancje mogą znacząco zniekształcać obraz hormonalny. Szczególną uwagę należy zwrócić na glikokortykosteroidy oraz kortykotropinę (ACTH), a także u kobiet na doustną antykoncepcję hormonalną.

Androgeny u mężczyzn

Dla męskiego organizmu androgeny to „paliwo napędowe” wpływające na siłę mięśni, gęstość kości, a także nastrój i jakość snu. Ich niedobór (hipogonadyzm) prowadzi do:

• spadku libido i zaburzeń erekcji;
• sarkopenii (utraty masy mięśniowej) oraz osteoporozy;
• zaburzeń metabolicznych (otyłość brzuszna, insulinooporność);
• przewlekłego zmęczenia i problemów z koncentracją.

Czym jest zespół niewrażliwości na androgeny?

Zespół niewrażliwości na androgeny (ang. Androgen Insensitivity Syndrome) to uwarunkowana genetycznie choroba sprzężona z chromosomem X. Jest to najczęstsza przyczyna zaburzeń rozwoju płciowego u osób, które pod względem genetycznym są płci męskiej, ale ich organizm nie reaguje prawidłowo na produkowane hormony męskie. W przebiegu tej choroby jądra rozwijają się prawidłowo i produkują testosteron, lecz w wyniku mutacji w genie receptora androgenowego (AR), komórki organizmu nie reagują na sygnały wysyłane przez hormony. Uniemożliwia to wykształcenie męskich cech płciowych w okresie między 8. a 14. tygodniem ciąży.

Jakie są postacie zespołu niewrażliwości na androgeny? Oto jak przedstawia się ich podział:

• postać pełna (CAIS) — organizm całkowicie ignoruje androgeny — osoba o genach męskich rodzi się i rozwija z żeńskimi narządami płciowymi;
• postać częściowa (PAIS) — odpowiedź na hormony jest częściowa, co prowadzi do rozwoju nietypowych, niejednoznacznych narządów płciowych;
• postać łagodna (MAIS) — osoba posiada męskie narządy płciowe, ale w dorosłym życiu może borykać się z niepłodnością lub nadmiernym rozrostem piersi (ginekomastią). 

Jak obniżyć poziom androgenów u kobiet i jak podwyższyć poziom androgenów u mężczyzn?

Leczenie zależy od przyczyny i planów rekreacyjnych, np. u kobiet w ramach farmakoterapii stosuje się doustną antykoncepcję hormonalną lub leki blokujące receptory (np. spironolakton, finasteryd). 

Oprócz typowej farmakoterapii mamy również naturalne sposoby na obniżenie androgenów:

• dieta i styl życia: kluczowa jest stabilizacja gospodarki cukrowej. Zaleca się dietę o niskim indeksie glikemicznym, redukcję masy ciała oraz regularną aktywność fizyczną;
• suplementacja: pomocne mogą być kwasy omega-3, cynk oraz inozytol.

W przypadku mężczyzn naturalnymi sposobami na podwyższenie poziomu testosteronu jest:

• trening siłowy (3-4 razy w tygodniu);
• dieta bogata w zdrowe tłuszcze (ryby, orzechy, jaja) oraz uzupełnianie niedoborów cynku i witaminy D; 
• sen minimum 7 godzin dziennie i redukcja stresu;
• ograniczenie używek.

Bibliografia

1. Kopiński, P. (2017). Androgeny (hormony androgenowe). Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/pacjent/badania_zabiegi/172884,androgeny-hormony-androgenowe. (Dostęp 04.2026).
2. Sharma, A., Welt, C, K. (2021). Practical Approach to Hyperandrogenism in Women. Med Clin North Am, 105(6) s. 1099-1116. doi: 10.1016/j.mcna.2021.06.008. 
3. Batista, R, L., Costa, E, M, F., Rodrigues, A, S., Gomes, N, L., Faria, J, A, Jr., Nishi, M, Y., Arnhold, I, J, P., Domenice, S., Mendonca, B, B. (2018). Androgen insensitivity syndrome: a review. Arch Endocrinol Metab, 62(2) s. 227-235. doi: 10.20945/2359-3997000000031. 
4. Grossmann, M., Wu, F, C. (2014). Male androgen deficiency: a multisystem syndrome. Asian J Androl, 16(2) s. 159-60. doi: 10.4103/1008-682X.122587. 

Autor