Za co odpowiada przysadka mózgowa?

Przysadka mózgowa jest niewielkim organem leżącym u podstawy czaszki, który składa się z 2 płatów — przedniego i tylnego oraz części środkowej. Płat przedni i część środkowa odpowiadają za wydzielanie hormonów, natomiast płat tylny powiązany jest z układem nerwowym i nie wytwarza własnych hormonów. Przednia część przysadki składa się z 5 różnych rodzajów komórek, które wydzielają 6 różnych hormonów do krwi. 

Hormony wydzielane przez przysadkę są odpowiedzialne przede wszystkim za utrzymanie homeostazy organizmu, co oznacza zachowanie balansu oraz ogólnego dobrostanu. Ponadto regulują wzrost, metabolizm, poziom stresu oraz wpływają na cykl menstruacyjny u kobiet, a także na wytwarzanie pokarmu po porodzie.  

Co wydziela przysadka mózgowa? Lista najważniejszych hormonów 

Płat przedni przysadki wydziela następujące hormony tropowe, czyli pobudzające:

• hormon wzrostu (somatotropinę GH);
• tyreotropinę (TSH) - pobudza tarczycę;
• prolaktynę (PRL) - odpowiada za laktację;
• gonadotropiny: hormon folikulotropowy (FSH) i hormon luteinizujący (LH) — regulują cykl owulacyjny;
• kortykotropina (ACTH) - wpływa na nadnercza.

Natomiast część środkowa uwalnia:

• proopiomelanokortynę (POMC);
• hormon stymulujący melaninę (MSH).

Płat tylny gromadzi oraz uwalnia oksytocynę i wazopresynę, jednak samodzielnie nie wytwarza hormonów.

Mechanizm osi podwzgórze-przysadka — jak to działa?

Przysadka mózgowa nie pracuje w izolacji. Pełni rolę wykonawczą w tzw. osi podwzgórze-przysadka, działając na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego. To precyzyjny system kontroli, który można podzielić na trzy etapy:

• sygnał z podwzgórza — podwzgórze wysyła „rozkazy” w postaci hormonów: liberyn (pobudzających) lub statyn (hamujących);
• w odpowiedzi przysadka uwalnia hormony tropowe (np. TSH, ACTH). Ich zadaniem jest pobudzenie konkretnego narządu do pracy;
• narząd docelowy (np. tarczyca) produkuje hormon właściwy (np. tyroksynę T4). Gdy jego stężenie we krwi jest wysoki, podwzgórze i przysadka odbierają sygnał, by zwolnić produkcję. Dzięki temu organizm unika hormonalnego chaosu. Jeśli stężenie hormonu we krwi spadnie, proces rozpoczyna się od nowa.

Niedoczynność przysadki mózgowej – objawy, których nie wolno ignorować!

Niedoczynność przysadki mózgowej (hipopituitaryzm) to stan, w którym gruczoł ten nie wytwarza wystarczającej ilości jednego lub kilku hormonów. Ponieważ przysadka kontroluje inne gruczoły, objawy są często niespecyficzne i zależą od tego, którego hormonu brakuje.

Czerwone flagi: najczęstsze objawy niedoczynności 

Poniżej znajdziesz zestawienie najczęstszych objawów pogrupowanych według brakujących hormonów. Pamiętaj, że symptomy mogą pojawiać się stopniowo lub nagle: 

• niedobór hormonu wzrostu (GH): zmęczenie, spadek masy mięśniowej, przyrost tłuszczu na brzuchu, stany lękowe;
• niedobór gonadotropin (LH i FSH): zaburzenia cyklu i uderzenia gorąca (kobiety), spadek libido i erekcji (mężczyźni), apatia; 
• niedobór TSH: nietolerancja zimna, tycie, zaparcia, nadmierna senność; 
• niedobór ACTH: niskie ciśnienie, omdlenia, bóle brzucha, nagłe wyczerpanie,
• niedobór prolaktyny (PRL): brak laktacji u kobiet po porodzie,

Pamiętaj! Jeśli zauważysz u siebie powyższe objawy, koniecznie skontaktuj się z lekarzem rodzinnym lub lekarzem specjalistą z zakresu endokrynologii. 

Wizytę u wybranego specjalisty możesz umówić bez wychodzenia z domu na portalu LekarzeBezKolejki.pl.

Zapalenie przysadki mózgowej — rzadka, ale poważna przyczyna zaburzeń

Choć zapalenie przysadki mózgowej często prowadzi do jej niedoczynności, nie jest to jedyny możliwy skutek tego schorzenia. Hypophysitis to rzadka choroba o zróżnicowanym podłożu, która wymaga szybkiej diagnostyki. Może być autoimmunologiczna lub infekcyjna, coraz częściej występuje także jako powikłanie po nowoczesnych metodach terapii nowotworowych. Do najczęściej manifestowanych objawów należy:

• ból głowy i zaburzenia widzenia; 
• nudności i wymioty;
• przyrost masy ciała;
• niedrożność tętnicy szyjnej wewnętrznej, co może prowadzić do udaru mózgu.

Diagnostyka najczęściej odbywa się przez testy z krwi, czyli oznaczenia stężenia hormonów. Innymi metodami, choć trudniejszymi do wykonania, są: biopsja przysadki mózgowej czy rezonans magnetyczny (MRI).

Przyczyny uszkodzenia przysadki mózgowej

Uszkodzona przysadka mózgowa przestaje pełnić swoje funkcje, co prowadzi do kaskady problemów hormonalnych. Do najczęstszych przyczyn dysfunkcji tego gruczołu zaliczamy:

• nowotwory i gruczolaki;
• urazy czaszkowo-mózgowe; 
• zmiany zapalne i infekcje;
• niedokrwienie i krwawienia (udar przysadki) — przykładem jest zespół Sheehana, czyli martwica przysadki u kobiet po ciężkim krwotoku porodowym;
• uszkodzenia pooperacyjne i radioterapia;
• zaburzenia rozwojowe i genetyczne.

Skutki uszkodzenia przysadki​

Dysfunkcja przysadki rzadko objawia się w sposób jednowymiarowy. Do najpoważniejszych jednostek chorobowych powiązanych z tym gruczołem należą:

• choroba Cushinga — postać zespołu Cushinga wynikająca z nadmiernego wydzielania hormonu ACTH przez gruczolaka przysadki. Prowadzi to do nadprodukcji kortyzolu przez nadnercza;
• ​akromegalia — skutek nadprodukcji hormonu wzrostu (GH);
• ​hiperprolaktynemia — często związana z obecnością prolactinoma (gruczolaka), prowadząca do zaburzeń cyklu i nastroju;
• ​wtórna nadczynność lub niedoczynność tarczycy – problem nie leży w samym gruczole tarczowym, lecz w sygnale sterującym (TSH).

Wysokie TSH a przysadka mózgowa

Zazwyczaj wysokie TSH oznacza niedoczynność tarczycy (np. choroba Hashimoto), ale może też występować przejściowo np. po infekcjach lub przy niedoborze jodu. Jeśli jednak tarczyca jest zdrowa, wysoki poziom TSH może wynikać z gruczolaka przysadki, czyli autonomicznego guza, który produkuje nadmiar TSH, najczęściej z podwyższeniem FT3 i FT4.

Niskie TSH: czy to nadczynność tarczycy, czy niewydolność przysadki?

Niskie TSH kojarzy się z nadczynnością tarczycy, ale w kontekście przysadki może oznaczać coś zupełnie innego. Do najczęstszych przyczyn zaburzeń zalicza się: 

• zespół Sheehana — martwica przysadki, spowodowana jej niedokrwieniem w wyniku utraty krwi podczas porodu;
• guz przysadki mózgowej lub tkanek ją otaczających — duży guz przysadki może fizycznie uciskać komórki odpowiedzialne za produkcję TSH i zaburzać jego wydzielanie.

Zaburzenia przysadki mózgowej a codzienne samopoczucie

Nawet niewielkie wahania w wydzielaniu hormonów przez przysadkę mózgową wpływają na samopoczucie. Do najczęstszych sygnałów alarmowych należą:

• brak energii i przewlekłe zmęczenie;
• zmiany masy ciała;
• problemy z koncentracją;
• wahania nastroju i tkliwość piersi,

Pamiętaj jednak, że każdy z nas jest inny, dlatego manifestowane objawy mogą mieć również inny przebieg.

Czy przysadkę mózgową można pobudzić naturalnymi metodami?

Odpowiedź na to pytanie zależy od stanu Twojego zdrowia. Jeśli Twoja przysadka jest zdrowa, możesz wspierać jej optymalną pracę. Jeśli jednak doszło do jej uszkodzenia, konieczna jest pomoc lekarska.

Oto jak możesz naturalnie wspierać i dbać o higienę przysadki mózgowej:

• zadbaj o głęboki sen (7–9 h) — największy wyrzut hormonu wzrostu (GH) następuje w fazie snu głębokiego (NREM). Brak snu zaburza również rytm wydzielania TSH i prolaktyny;
• zbilansowana dieta — staraj się, aby dieta była bogata w zdrowe tłuszcze (omega-3), jod i selen oraz witaminy, szczególnie witaminę D3;
• redukcja stresu i kortyzolu;
• regularna aktywność fizyczna;
• odpowiednie nawodnienie.

Bibliografia

1. Herman, P. (2014). TSH - badanie tarczycy, normy, podwyższony i obniżony poziom TSH, FT3 i FT4 we krwi. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: http://www.mp.pl/social/article/98800. (Dostęp: 04.2026).
2. Kim, S.Y. (2015). Diagnosis and Treatment of Hypopituitarism. Endocrinology and Metabolism, 30(4), s. 443–455. DOI: 10.3803/EnM.2015.30.4.443.
3. Kluczyński, Ł., Gilis-Januszewska, A., Rogoziński, D., Pantofliński, J., Hubalewska-Dydejczyk, A. (2019). Hypophysitis—New insights into diagnosis and treatment. Endokrynologia Polska, 70(3), s. 260–269. DOI:10.5603/EP.a2019.0015.
4. Mrugala, M.M., Gatson, N.T., Kurz, S.C., Clarke, J.L., Nevel, K. S. (2023). Adult NeuroOncology. Neuro-Oncology Compendium for the Boards and Clinical Practice. Oxford University Press,  s. 110-117.
5. Scanes, C. (2022). Pituitary gland. Sturkie’s Avian Physiology. Academic Press, 7, s. 759–813. DOI: 10.1016/B978-0-12-819770-7.00008-6.

Autor