Czym jest orbitopatia tarczycowa?

Orbitopatia tarczycowa (ang. thyroid eye disease, TED), nazywana także oftalmopatią Gravesa, to choroba oczu związana z przewlekłym stanem zapalnym tkanek miękkich oczodołu. Może prowadzić zarówno do przejściowego, jak i trwałego uszkodzenia narządu wzroku. Ma podłoże autoimmunologiczne, co oznacza, że układ odpornościowy błędnie atakuje własne tkanki organizmu.

Związek orbitopatii tarczycowej z chorobami tarczycy

Orbitopatia tarczycowa jest najczęstszym objawem pozatarczycowym choroby Gravesa-Basedowa i stanowi główną przyczynę wytrzeszczu gałek ocznych u dorosłych. Rzadziej pojawia się w przebiegu innych chorób tarczycy, takich jak choroba Hashimoto, a sporadycznie może występować także u osób z prawidłową czynnością tarczycy. Schorzenie rozwija się najczęściej u osób po 40. roku życia i zdecydowanie częściej dotyczy kobiet niż mężczyzn. W około 85–90% przypadków towarzyszy nadczynności tarczycy, jednak może pojawić się również w jej niedoczynności.

Jakie są objawy orbitopatii tarczycowej?

W początkowej fazie choroby możesz zauważyć niespecyficzne dolegliwości, takie jak:

• uczucie piasku pod powiekami i pieczenie;
• łzawienie i światłowstręt;
• niewielki obrzęk powiek;
• retrakcja, czyli nienaturalne uniesienie powieki górnej;
• rzadsze mruganie i opóźnienie ruchu powieki.

W miarę postępu choroby mogą pojawić się bardziej nasilone objawy, które powinny skłonić Cię do pilnej konsultacji lekarskiej:

• wytrzeszcz gałek ocznych;
• ograniczenie ruchomości gałek ocznych (miopatia restrykcyjna) i podwójne widzenie;
• uszkodzenie rogówki na skutek niedomykalności powiek;
• neuropatia nerwu wzrokowego, prowadząca do pogorszenia widzenia lub w skrajnych przypadkach utraty wzroku.

Pamiętaj, że nasilenie objawów ocznych nie zawsze odzwierciedla stopień zaburzeń hormonalnych tarczycy. Nawet jeśli zauważysz u siebie niewielkie dolegliwości, zwróć na nie uwagę i skonsultuj je ze specjalistą.

Jak powstaje orbitopatia tarczycowa?

Mechanizm powstawania orbitopatii tarczycowej jest złożony i nie do końca poznany. Opiera się na reakcji autoimmunologicznej, w której układ odpornościowy atakuje receptor TSH, obecny nie tylko w tarczycy, ale także w fibroblastach (komórkach tkanki łącznej) oczodołu.  Powstaje reakcja zapalna, która przebiega etapowo i obejmuje naciek zapalny, obrzęk, a następnie włóknienie tkanek. W efekcie zwiększa się objętość tkanek oczodołu, które — ze względu na ograniczoną przestrzeń — wypychają gałkę oczną do przodu, co prowadzi do ich wytrzeszczu.

Czynniki ryzyka orbitopatii tarczycowej

Unikanie palenia tytoniu ma kluczowe znaczenie, jeśli chcesz zmniejszyć ryzyko orbitopatii tarczycowej. Palenie ponad dwukrotnie zwiększa prawdopodobieństwo zachorowania, może nasilać przebieg choroby i pogarszać efekty leczenia.

Zwiększone ryzyko występuje przy wysokim stężeniu hormonów tarczycy oraz jej dużej objętości. Wpływ mają także predyspozycje genetyczne oraz czynniki środowiskowe, takie jak zanieczyszczenie powietrza zwiększające ryzyko rozwoju choroby, a także leczenie radiojodem u pacjentów z nadczynnością tarczycy, które może prowadzić do nasilenia objawów ocznych.  

Ryzyko cięższego przebiegu orbitopatii tarczycowej wzrasta wraz z wiekiem, szczególnie po 50. roku życia, oraz u mężczyzn, mimo że choroba częściej dotyczy kobiet. Dodatkowo choroby współistniejące, takie jak cukrzyca, zwiększają ryzyko powikłań ocznych, w tym neuropatii nerwu wzrokowego.

Diagnostyka orbitopatii tarczycowej — do jakiego lekarza się zgłosić?

Jeśli podejrzewasz u siebie orbitopatię tarczycową, nie zwlekaj z konsultacją — zgłoś się do endokrynologa oraz okulisty. Endokrynolog oceni funkcję tarczycy oraz skuteczność ewentualnego leczenia hormonalnego na podstawie badań laboratoryjnych, takich jak stężenie TSH, fT3 czy fT4. Okulista natomiast przeprowadzi szczegółowe badanie narządu wzroku, oceniając m.in. ruchomość gałek ocznych, ostrość widzenia, stopień wytrzeszczu i stan rogówki. Kompleksowe podejście, łączące szczegółowy wywiad lekarski ze specjalistyczną diagnostyką, umożliwia ocenę zaawansowania choroby i dobór odpowiedniego leczenia.

W diagnostyce i leczeniu orbitopatii tarczycowej mogą brać udział także inni specjaliści. Lekarz rodzinny często jako pierwszy zauważy wczesne objawy i skieruje Cię do dalszej diagnostyki. W zależności od zaawansowania choroby i potrzeb terapeutycznych, w leczenie mogą zostać włączeni również laryngolog, radioterapeuta oraz chirurg szczękowy lub chirurg oczodołu. 

Wizytę u wybranego specjalisty możesz umówić bez wychodzenia z domu na portalu LekarzeBezKolejki.pl.

Leczenie wytrzeszczu oczu przy chorobie tarczycy

W łagodnych postaciach stosuje się miejscowe leczenie zapobiegające np. powstawaniu owrzodzeń rogówki (stosowanie maści i kropli nawilżających, antybakteryjnych i przeciwzapalnych) oraz leczenie wspomagające (uniesienie głowy podczas snu, unikanie dymu tytoniowego). Zaleca się także regularną kontrolę funkcji tarczycy, ponieważ wyrównanie chorób tego narządu może prowadzić do poprawy objawów. 

Leczenie orbitopatii tarczycowej w zależności od ciężkości choroby

Sposób leczenia orbitopatii tarczycowej zależy od stopnia zaawansowania tej choroby:

• łagodna orbitopatia — objawy nie zaburzają codziennego funkcjonowania i wymagają jedynie leczenia objawowego. Rozważ suplementację selenu — może zmniejszyć ryzyko progresji choroby;
• orbitopatia umiarkowana do ciężkiej — w aktywnej chorobie podstawą leczenia są glikokortykosteroidy, a w postaci nieaktywnej można rozważyć leczenie operacyjne;
• orbitopatia z zagrożeniem utraty wzroku — wymaga natychmiastowego leczenia immunosupresyjnego (np. metyloprednizolon dożylnie). Brak poprawy w ciągu tygodnia jest wskazaniem do leczenia operacyjnego.

W aktywnej fazie choroby, szczególnie w postaciach umiarkowanych do ciężkich oraz przy szybkim narastaniu objawów, należy wcześnie rozpocząć leczenie przeciwzapalne glikokortykosteroidami (GKS). 

Orbitopatia tarczycowa — dalsze opcje leczenia i kontroli choroby

Leczenie operacyjne wykonuje się w nieaktywnej fazie choroby i obejmuje dekompresję oczodołu, korekcję zeza oraz zabiegi na powiekach. Jest to metoda stosowana w leczeniu trwałych następstw orbitopatii.

Radioterapia oczodołów stanowi leczenie uzupełniające, często łączone z kortykoterapią w celu zwiększenia skuteczności. Przeciwwskazaniem (poza ciążą) jest retinopatia cukrzycowa.

Po zakończeniu leczenia pamiętaj o regularnych kontrolach — przez pierwsze 2 lata zgłaszaj się co miesiąc do endokrynologa i okulisty w celu oceny funkcji tarczycy i wzroku. Warto wiedzieć, że nie ma skutecznych metod całkowitego zapobiegania nawrotom choroby, dlatego stała obserwacja jest kluczowa.

Bibliografia

1. Jarząb, B., Płaczkiewicz-Jankowska, E. (2025). Choroba Gravesa i Basedowa. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.9.2.1. (Dostęp: 04.2026)
2. Stankiewicz, A. (2015). Orbitopatia tarczycowa. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/pacjent/okulistyka/chorobyoczu/chorobyoczodolu/129133,orbitopatia-tarczycowa#goog_rewarded (Dostęp: 04.2026)
3. Wójtowiec, P., Wójtowiec, A., Tomkalski, T. (2018). Objawy oczne w przebiegu chorób tarczycy. Borgis - Medycyna Rodzinna.; 1a, s. 83-88.  DOI: 10.25121/MR.2018.21.1A.83.
4. Hoang, T.D., Stocker, D.J., Chou, E.L., Burch, H.B. (2022). Update on Clinical Management of Graves Disease and Thyroid Eye Disease. Endocrinol Metab Clin North Am.; 51(2), s. 287-304. DOI: 10.1016/j.ecl.2021.12.004.
5. Barbesino, G., Salvi, M., Freitag, S.K. (2022). Future Projections in Thyroid Eye Disease. J Clin Endocrinol Metab.;107(Suppl_1), s. 47-56. DOI: 10.1210/clinem/dgac252. 
6. Bartalena, L., Piantanida, E., Gallo, D., Lai, A., Tanda, M.L. (2020). Epidemiology, Natural History, Risk Factors, and Prevention of Graves' Orbitopathy. Front Endocrinol (Lausanne).; 11:615993. DOI: 10.3389/fendo.2020.615993.
7. Neag, E.J., Smith, T.J. (2021.) 2021 update on thyroid-associated ophthalmopathy. J Endocrinol Invest.; 45(2), s. 235-259. DOI: 10.1007/s40618-021-01663-9.
8. Ziółkowska, E., Kubiak, M., Wiśniewski, T., Zarzycka, M. (2007). Ophthalmopathy in the course of Graves-Basedow disease – diagnosis and treatment with regard to the role of the radiotherapy. Contemporary Oncology/Współczesna Onkologia.; 11(9), s. 463-468.
9. Hodgson, N.M., Rajaii, F. (2020). Current Understanding of the Progression and Management of Thyroid Associated Orbitopathy: A Systematic Review. Ophthalmol Ther.; (1), s. 21-33. DOI: 10.1007/s40123-019-00226-9. 

Autor