Co to jest marsz alergiczny i dlaczego dotyczy przede wszystkim dzieci?

Marsz alergiczny, nazywany również marszem atopowym, to zjawisko polegające na pojawianiu się u pacjenta kolejnych chorób o podłożu alergicznym wraz z wiekiem. Jest to naturalny przebieg rozwoju atopii, czyli dziedzicznej skłonności do nadmiernej reakcji organizmu na alergeny. W przebiegu marszu alergicznego objawy mogą się zmieniać — z czasem część z nich ustępuje, a mogą pojawić się kolejne.

Dlaczego marsz alergiczny dotyczy przede wszystkim dzieci?

Marsz alergiczny jest szczególnie związany z okresem dzieciństwa, ponieważ właśnie wtedy układ odpornościowy i skóra intensywnie się rozwijają. Często jego początkiem jest atopowe zapalenie skóry (AZS). U dzieci alergie pojawiają się również na różnych etapach rozwoju. Alergie pokarmowe często występują bardzo wcześnie, natomiast nadwrażliwość na alergeny wziewne, takie jak roztocza czy pyłki, zwykle pojawia się później.

Marsz alergiczny — etapy rozwoju i typowa kolejność objawów

Marsz alergiczny zwykle rozpoczyna się we wczesnym dzieciństwie, a jego objawy mogą stopniowo zmieniać się wraz z wiekiem. Nie każde dziecko przechodzi jednak wszystkie jego etapy — pełną, klasyczną ścieżkę marszu alergicznego obserwuje się u około 7% dzieci. U pozostałych objawy mogą występować w innej kolejności lub niektóre z nich mogą w ogóle się nie pojawić. Najczęściej obserwuje się następującą kolejność objawów:

• atopowe zapalenie skóry (AZS) — przewlekła choroba zapalna skóry, której charakterystycznymi objawami są uporczywy świąd i suchość skóry. Najczęściej pojawia się jako pierwszy objaw marszu alergicznego, już w okresie niemowlęcym;
• alergia pokarmowa — nieprawidłowa reakcja układu odpornościowego na białka zawarte w pokarmach, takich jak mleko krowie, jaja czy orzeszki ziemne. Często występuje razem z AZS lub pojawia się niedługo po nim;
• astma oskrzelowa — przewlekły stan zapalny dróg oddechowych, który może powodować świszczący oddech, duszność i kaszel. Może rozwinąć się w późniejszym dzieciństwie, szczególnie u dzieci z ciężką postacią AZS;
• alergiczny nieżyt nosa (ANN) — zapalenie błony śluzowej nosa wywołane alergenami wziewnymi, takimi jak pyłki roślin czy roztocza. Często pojawia się w wieku szkolnym i jest jednym z późniejszych objawów klasycznego marszu alergicznego;
• eozynofilowe zapalenie przełyku (EoE) — przewlekła choroba immunologiczna przełyku związana z gromadzeniem się eozynofilów w jego błonie śluzowej. Może powodować trudności w połykaniu i bóle brzucha i jest uznawane za jeden z najpóźniejszych etapów marszu alergicznego.

Jakie są objawy marszu alergicznego?

Wczesne rozpoznanie objawów marszu alergicznego pozwala szybciej zareagować i może pomóc zapobiec rozwojowi cięższych chorób, takich jak astma. Pierwszym sygnałem mogą być zmiany skórne, przede wszystkim suchość, uporczywy świąd i zmiany zapalne. Kolejnym mogą być objawy alergii pokarmowej, takie jak wymioty, biegunka, bóle brzucha, a także nagłe zmiany skórne lub obrzęki po spożyciu określonych pokarmów.

Z czasem mogą pojawić się również objawy ze strony układu oddechowego. Nawracający świszczący oddech, kaszel, szczególnie w nocy, oraz duszności mogą wskazywać na astmę. Z kolei częste kichanie, swędzenie nosa i wodnisty katar to typowe objawy alergicznego nieżytu nosa.

Marsz alergiczny — przyczyny i czynniki ryzyka

Na rozwój marszu alergicznego wpływa wiele czynników. Znaczenie mają zarówno predyspozycje genetyczne, jak i środowisko. Do najważniejszych należą:

• uszkodzona bariera skórna — ułatwia alergenom przenikanie do organizmu. Może mieć to związek między innymi z mutacją genu filagryny (FLG);
• nieprawidłowa reakcja układu odpornościowego — uszkodzona skóra może uruchamiać procesy sprzyjające powstawaniu stanu zapalnego także w innych narządach, takich jak płuca czy nos;
• wczesne wystąpienie i ciężki przebieg AZS — im wcześniej pojawi się AZS i im cięższe są jego objawy, tym większe może być ryzyko rozwoju kolejnych chorób alergicznych;
• historia rodzinna — alergia u obojga rodziców zwiększa ryzyko wielochorobowości u dziecka;
• czynniki środowiskowe — znaczenie mogą mieć między innymi zanieczyszczenia przemysłowe, dym tytoniowy oraz zaburzenia mikrobiomu;
• uczulenie na wiele alergenów — jednoczesna alergia na alergeny pokarmowe i wziewne we wczesnym dzieciństwie może zwiększać ryzyko dalszego rozwoju alergii.

Diagnostyka marszu alergicznego — jakie badania może zalecić lekarz?

W przypadku podejrzenia marszu alergicznego u dziecka warto skonsultować się przede wszystkim z alergologiem, najlepiej alergologiem dziecięcym. Lekarz oceni objawy, zinterpretuje wyniki badań i zaplanuje dalsze leczenie. W zależności od objawów potrzebna może być również konsultacja z innymi specjalistami, np. pediatrą, dermatologiem lub pulmonologiem.

Wizytę u wybranego specjalisty możesz umówić bez wychodzenia z domu na portalu LekarzeBezKolejki.pl.

Diagnostyka marszu alergicznego ma na celu sprawdzenie, na jakie alergeny dziecko jest uczulone oraz ocenę ryzyka rozwoju kolejnych chorób atopowych. Lekarz dobiera badania indywidualnie, zależnie od objawów i ich nasilenia. W diagnostyce mogą być wykorzystane:

• testy punktowe (ang. Skin Prick Tests, SPT) — pozwalają sprawdzić reakcję skóry na wybrane alergeny pokarmowe i wziewne;
• badanie swoistych przeciwciał IgE (sIgE) — określa obecność przeciwciał przeciwko konkretnym alergenom;
• całkowite IgE i eozynofilia — mogą być pomocne w ocenie AZS i towarzyszącego mu stanu zapalnego;
• diagnostyka molekularna — pozwala sprawdzić uczulenie na konkretne cząsteczki alergenów i dokładniej ocenić rodzaj oraz przebieg alergii;
• ocena bariery skórnej i nasilenia AZS — lekarz może wykorzystać m.in. pomiar TEWL (ang. transepidermal water loss — przezskórna utrata wody), który ocenia stopień uszkodzenia bariery skórnej. Wyższe wartości mogą wiązać się z większym ryzykiem rozwoju AZS i alergii pokarmowej. W ocenie nasilenia AZS stosuje się również skalę SCORAD - im cięższe zmiany skórne, tym większe ryzyko uczulenia przez skórę;
• badania dróg oddechowych — przy podejrzeniu astmy mogą być wykonywane badania nadreaktywności oskrzeli;
• badania genetyczne — w wybranych przypadkach możliwa jest analiza mutacji genu filagryny (FLG), która wiąże się z większym ryzykiem wczesnego wystąpienia AZS i rozwoju astmy.

W bardziej złożonych przypadkach lekarz może sięgnąć po dodatkowe, nowoczesne metody diagnostyczne, takie jak plastry naskórkowe czy badanie markerów stanu zapalnego.

Marsz alergiczny — jak wygląda leczenie?

Wczesne działanie i odpowiednie leczenie mogą pomóc ograniczyć rozwój kolejnych chorób alergicznych. Najważniejsze możliwości to:

• odczulanie (immunoterapia alergenowa) — uznawana za jedyną metodę leczenia przyczynowego. Polega na stopniowym podawaniu alergenu, na który pacjent jest uczulony, aby zmniejszyć wrażliwość organizmu. W efekcie objawy alergii mogą całkowicie ustąpić lub być znacznie mniej nasilone. Odpowiednio wcześnie zastosowana może pomóc przerwać marsz alergiczny i zapobiec rozwojowi astmy u dzieci z alergicznym nieżytem nosa;
• leki biologiczne — preparaty, takie jak dupilumab, mogą ograniczać postęp marszu alergicznego. U pacjentów z AZS ich stosowanie zmniejsza ryzyko pojawienia się nowych alergii oraz zaostrzeń już istniejących;
• skuteczne leczenie AZS — wczesne opanowanie stanu zapalnego skóry może skrócić czas trwania wyprysku i zmniejszyć ryzyko rozwoju alergii pokarmowej. W leczeniu stosuje się m.in.:
• miejscowe sterydy, np. flutykazon, walerianian betametazonu (jest całkowicie zabroniony u niemowląt, a u starszych dzieci leczenie powinno być jak najkrótsze - zazwyczaj maksymalnie do 5 dni);
• inhibitory kalcyneuryny np. takrolimus i pimekrolimus;
• emolienty, w tym preparaty zawierające ceramidy i mieszanki lipidów, które pomagają odbudować i utrzymać barierę naskórkową;
• leki przeciwhistaminowe np. desloratadyna, loratadyna, cetyryzyna i dimetynden — działają objawowo i pomagają łagodzić objawy alergii, takie jak katar, kichanie, świąd skóry czy swędzenie oczu;
• adrenalina (epinefryna) — jest lekiem ratującym życie w przypadku wstrząsu anafilaktycznego, np. po kontakcie z alergenem pokarmowym.

Czy można zmniejszyć ryzyko marszu alergicznego?

Nie zawsze można całkowicie zapobiec marszowi alergicznemu, ale odpowiednia dieta, pielęgnacja skóry i styl życia mogą pomóc ograniczyć ryzyko rozwoju kolejnych chorób alergicznych. Znaczenie ma zarówno sposób żywienia dziecka, jak i dbanie o prawidłową barierę skórną oraz zdrowe środowisko.

Wprowadzanie pokarmów a ryzyko alergii

Zamiast opóźniać podawanie produktów alergizujących, zaleca się ich wprowadzanie między 4. a 12. miesiącem życia. Wczesne podawanie orzeszków ziemnych czy jaj kurzych dzieciom z grup ryzyka może znacznie zmniejszyć ryzyko alergii na te produkty. Diety eliminacyjne, polegające na całkowitym usunięciu z jadłospisu konkretnych produktów lub grup produktów, u kobiet w ciąży i karmiących piersią nie zapobiegają rozwojowi chorób atopowych u dzieci, a mogą prowadzić do niedoborów żywieniowych. Jednym z elementów profilaktyki jest także wyłączne karmienie piersią przez pierwsze 4-6 miesięcy życia.

Pielęgnacja skóry i zdrowe środowisko

Ponieważ skóra jest ważnym „punktem wejścia” dla alergenów, jej odpowiednia pielęgnacja ma duże znaczenie. Regularne stosowanie emolientów u dzieci z grup wysokiego ryzyka może zmniejszać ryzyko rozwoju AZS i pomagać w utrzymaniu prawidłowej bariery skórnej. Obecność psa w domu od urodzenia wiąże się z niższym ryzykiem wystąpienia AZS, uczuleń i nawracającego świszczącego oddechu we wczesnym dzieciństwie. Warto również unikać dymu tytoniowego i zanieczyszczeń powietrza oraz dbać o prawidłową różnorodność mikrobiomu.

Bibliografia

1. Geba, G.P., Li, D., Xu, M., Mohammadi, K., Attre, R., Ardeleanu, M., Musser, B. (2023). Attenuating the atopic march: Meta-analysis of the dupilumab atopic dermatitis database for incident allergic events. J Allergy Clin Immunol.; 151(3), s. 756-766. DOI: 10.1016/j.jaci.2022.08.026
2. de Las Vecillas, L., Quirce, S. (2024). The Multiple Trajectories of the Allergic March. J Investig Allergol Clin Immunol.;34(2), s. 75-84. DOI: 10.18176/jiaci.0983
3. Knyziak-Mędrzycka, I., Majsiak, E., Cukrowska, B. (2023). Allergic March in Children: The Significance of Precision Allergy Molecular Diagnosis (PAMD@) in Predicting Atopy Development and Planning Allergen-Specific Immunotherapy.; 15(4):978. DOI: 10.3390/nu15040978
4. Gabryszewski, S.J., Hill, D.A. (2021). One march, many paths: Insights into allergic march trajectories. Ann Allergy Asthma Immunol.; 127(3), s. 293-300. DOI: 10.1016/j.anai.2021.04.036
5. Medycyna Praktyczna. Jak najwcześniej przerwać marsz alergiczny. (2025). Dostępne na: https://www.mp.pl/pacjent/alergie/aktualnosci/381271,jak-najwczesniej-przerwac-marsz-alergiczny (Dostęp: 08.2026)
6. Twardowska, M. (2012). Marsz alergiczny. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/pacjent/astma/lista/67150,marsz-alergiczny (Dostęp: 08.2026)
7. Baran, A. (2016). Jak i kiedy zastosować preparaty kalcyneuryny? Czy obecnie uważane są one za preparaty bezpieczne? Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/pytania/pediatria/chapter/B25.QA.7.1.43. (Dostęp: 08.2026)
8. Tsuge, M., Ikeda, M., Matsumoto, N., Yorifuji, T., Tsukahara, H. (2021). Current Insights into Atopic March. Children (Basel).; 8(11):1067. DOI: 10.3390/children8111067
9. Tham, E.H., Leung, D.Y. (2019). Mechanisms by Which Atopic Dermatitis Predisposes to Food Allergy and the Atopic March. Allergy Asthma Immunol Res.; 11(1), s. 4-15. DOI: 10.4168/aair.2019.11.1.4
10. Davidson, W.F., Leung, D.Y.M., Beck, L.A., Berin, C.M., Boguniewicz, M., Busse, W.W., Chatila, T.A., Geha, R.S., Gern, J.E., Guttman-Yassky, E., Irvine, A.D., Kim, B.S., Kong, H.H., Lack, G., Nadeau, K.C., Schwaninger, J., Simpson, A., Simpson, E.L., Spergel, J.M., Togias, A., Wahn, U., Wood, R.A., Woodfolk, J.A., Ziegler, S.F., Plaut, M. (2019). Report from the National Institute of Allergy and Infectious Diseases workshop on "Atopic dermatitis and the atopic march: Mechanisms and interventions". J Allergy Clin Immunol; 143(3), s. 894-913. DOI: 10.1016/j.jaci.2019.01.003

Autor