Czym jest astma wczesnodziecięca?

Astma to najczęstsza przewlekła i zapalna choroba układu oddechowego u dzieci. Objawia się nawracającymi epizodami świszczącego oddechu, duszności oraz kaszlu. Problem polega na tym, że drogi oddechowe malucha znajdują się w stałym stanie zapalnym, przez co stają się niezwykle wrażliwe. Gdy pojawia się bodziec wyzwalający, oskrzela gwałtownie się kurczą (jest to tzw. obturacja), co sprawia, że dziecku bardzo trudno jest swobodnie oddychać. 

Szczególnym wyzwaniem jest astma wczesnodziecięca, diagnozowana przed ukończeniem 5. roku życia. Statystyki wskazują, że w Polsce choroba ta dotyka około 10% populacji w wieku szkolnym. Wyróżniamy dwa główne fenotypy:

• astma alergiczna — zazwyczaj zaczyna się w dzieciństwie, często współwystępuje z atopią i wiąże się z obecnością przeciwciał IgE;
• astma niealergiczna — rzadsza u maluchów, częściej diagnozowana u dorosłych. Nie wykazuje ona związku z konkretnymi alergenami.

Atak astmy u małego dziecka może zagrażać życiu. Natychmiast dzwoń na 112 lub jedź na SOR, jeśli u Twojego dziecka zauważysz:

• zasinienie ust, języka lub twarzy;
• zapadanie się skóry między żebrami lub na szyi (obojczykach) podczas każdego wdechu;
• dziecko z powodu braku tchu nie jest w stanie płakać, mówić ani pić;
• staje się nienaturalnie senne, wiotkie i nieobecne;
• podanie leku rozkurczowego zaleconego przez lekarza (tzw. niebieskiego inhalatora) nie przynosi żadnej poprawy w ciągu kilkunastu minut.

Jakie są przyczyny astmy?

Astma jest przewlekłą chorobą układu oddechowego o złożonej i nie w pełni poznanej etiologii. Jej rozwój wiąże się ze współdziałaniem czynników genetycznych i środowiskowych, które prowadzą do wystąpienia charakterystycznych objawów klinicznych. Wykazano, że występowanie astmy, atopowego zapalenia skóry lub innych chorób alergicznych w rodzinie zwiększa ryzyko rozwoju astmy.  

Do czynników środowiskowych związanych z wystąpieniem choroby zalicza się między innymi ekspozycję na alergeny, takie jak roztocza kurzu domowego, sierść zwierząt, pleśń czy pyłki roślin, a także narażenie na dym tytoniowy, wirusowe zakażenia dróg oddechowych oraz zanieczyszczenie powietrza. U większości dzieci astma ma właśnie podłoże alergiczne.

Objawy astmy — jak mogą wyglądać?

W przebiegu astmy wczesnodziecięcej zazwyczaj obserwuje się łagodne lub umiarkowane nasilenie objawów, a ciężkie zaostrzenia występują rzadko. Do typowych objawów choroby zalicza się:

• kaszel – zwykle suchy i męczący (pojawia się głównie podczas snu oraz nad ranem, ale też po wysiłku, silnych emocjach czy kontakcie z zimnym powietrzem);
• świszczący oddech słyszalny podczas wydechu (przy narastaniu obturacji mogą dołącyć świsty wdechowe);
• wydłużenie wydechu;
• trudności w oddychaniu i płytki oddech;
• uczucie ucisku, łaskotania, gniecenia w klatce piersiowej;
• nawracające zapalenia oskrzeli.

Rozpoznanie i diagnostyka astmy

Diagnoza astmy u dzieci poniżej 5. roku życia jest procesem złożonym, ponieważ mały pacjent nie zawsze jest w stanie współpracować przy badaniach technicznych. Z tego powodu lekarz opiera się przede wszystkim na wywiadzie klinicznym oraz obserwacji reakcji na leczenie.

U większości dzieci astma jest wywołana uczuleniem na alergeny powietrzopochodne (pyłki roślin, kurz, zarodniki grzybów czy sierść zwierząt). Mimo to czynnikiem zaostrzającym chorobę mogą być infekcje wirusowe, niektóre leki, czynniki atmosferyczne czy wysiłek fizyczny.

Jeśli Twoje dziecko wykazuje niepokojące objawy oddechowe pod wpływem czynników zewnętrznych, zgłoś się do lekarza POZ lub pediatry. Kluczowa może okazać się też konsultacja z pulmonologiem. Pamiętaj jednak, że dzieci poniżej 5. roku życia nie potrafią poprawnie „dmuchnąć” do aparatury medycznej. Dlatego u przedszkolaków rzadko wykonuje się spirometrię czy pomiar PEF (pikflometrię), które są standardem u dorosłych. 

Z powodu małego prawdopodobieństwa prawidłowego wykonania tych badań pod względem technicznym przez dziecko, rozpoznanie choroby potwierdza prawidłowa odpowiedź pacjenta na leczenie oraz nawrót objawów po jego zbyt wczesnym przerwaniu. 

Diagnostykę warto rozszerzyć o wizytę u alergologa, który może zlecić punktowe testy skórne lub oznaczenie przeciwciał IgE we krwi. Badania te pomagają zidentyfikować konkretne alergeny wywołujące objawy, co ułatwia ich unikanie w codziennym życiu. Należy jednak pamiętać, że choć testy te są cennym wsparciem w ustaleniu przyczyny zaostrzeń, nie są niezbędne do postawienia samej diagnozy astmy.

Wizytę u wybranego specjalisty możesz umówić bez wychodzenia z domu na portalu LekarzeBezKolejki.pl.

Nie istnieją badania pozwalające na jednoznaczne postawienie diagnozy astmy w tej grupie wiekowej. U dzieci poniżej 5. roku życia diagnoza astmy opiera się przede wszystkim na wnikliwej obserwacji objawów i historii choroby. Lekarz stawia rozpoznanie na podstawie trzech kluczowych elementów:

• częstotliwość objawów: wystąpienie więcej niż 3–4 epizodów obturacji (skurczu) oskrzeli w ciągu ostatniego roku;
• wykluczenie innych schorzeń: pewność, że za świszczący oddech i kaszel nie odpowiadają inne przyczyny medyczne;
• reakcja na leczenie: potwierdzeniem astmy jest wyraźna poprawa po zastosowaniu leków (zazwyczaj sterydów wziewnych przyjmowanych przez 8–12 tygodni oraz leków doraźnych w razie duszności).

Choć najczęstszym wyzwalaczem objawów są infekcje wirusowe, podejrzenie astmy wzrasta, gdy dolegliwości pojawiają się również podczas wysiłku fizycznego, w trakcie płaczu lub śmiechu lub u dzieci z rodzinnym, lub osobistym obciążeniem atopią (choć warto pamiętać, że nie jest ona warunkiem koniecznym do stwierdzenia astmy).

Astma wczesnodziecięca — leczenie kontrolujące i w napadzie

Celem leczenia astmy jest nie tylko łagodzenie objawów, lecz przede wszystkim długotrwała kontrola przewlekłego procesu zapalnego toczącego się w drogach oddechowych. Stosuje się dwa rodzaje leków: leki kontrolujące przebieg choroby – stosowane przewlekle – oraz leki doraźne, które wykorzystywane są w celu szybkiego zniesienia skurczu oskrzeli (napad astmy).

Lek rozszerzający oskrzela należy przyjmować zawsze, gdy wystąpią objawy astmy. Do grupy leków stosowanych doraźnie zaliczamy:

• krótko działające B2-mimetyki (SABA);
• leki przeciwcholinergiczne (LAMA).

Leki kontrolujące stosuje się w celu ograniczenia stanu zapalnego w drogach oddechowych oraz poprawy kontroli astmy. Ich regularne przyjmowanie zmniejsza częstość występowania objawów i zaostrzeń choroby. Podstawę leczenia przeciwzapalnego stanowią wziewne glikokortykosteroidy (wGKS). Działają miejscowo w płucach, są bezpieczne i mają minimalny wpływ na ogólny rozwój dziecka. Pamiętaj, po zastosowaniu preparatu zaleca się przepłukanie jamy ustnej wodą!

Nie u wszystkich dzieci konieczne jest jednak przewlekłe leczenie kontrolujące. W przypadku łagodnej astmy, gdy objawy występują sporadycznie i są skutecznie opanowywane doraźnym leczeniem, wziewne glikokortykosteroidy mogą być stosowane jedynie okresowo, na przykład podczas infekcji dróg oddechowych, zgodnie z zaleceniami lekarza.

W przypadku astmy wywołanej działaniem alergenów lekarz może zaproponować tak zwane odczulanie (tzw. immunoterapia swoista).  

Czy można wyleczyć astmę?

Astma należy do chorób przewlekłych, dlatego jej całkowite wyleczenie nie jest obecnie możliwe. Jednak u wielu dzieci, zwłaszcza tych, u których objawy występują tylko podczas infekcji dróg oddechowych, wraz z wiekiem obserwuje się ich stopniowe ustępowanie. Nie oznacza to jednak, że problem zawsze znika całkowicie – u części pacjentów objawy utrzymują się także w wieku szkolnym i późniejszym, szczególnie w przypadku astmy atopowej.

Większe prawdopodobieństwo utrzymywania się objawów wiąże się z późniejszym początkiem choroby, częstymi lub ciężkimi epizodami świszczącego oddechu, dodatnim wywiadem rodzinnym w kierunku chorób atopowych oraz zaburzeniami czynności płuc. Pamiętaj jednak, że dzięki odpowiedniemu leczeniu dziecko z astmą może funkcjonować na co dzień tak samo, jak jego zdrowi rówieśnicy.

Co robić, aby unikać zaostrzeń astmy?

U Twojego dziecka wystąpiła astma i zastanawiasz się co zrobić, aby unikać jej napadów? Jeśli chcesz ograniczyć ryzyko zaostrzeń astmy, warto pamiętać o kilku zasadach:

• ogranicz kontakt z alergenami wywołującymi objawy choroby;
• wyeliminuj narażenie na dym tytoniowy;
• unikaj produktów spożywczych zawierających konserwanty, zwłaszcza siarczyny;
• dbaj o utrzymanie prawidłowej masy ciała dziecka;
• ogranicz sytuacje stresowe mogące nasilać objawy;
• rozważ coroczne szczepienie przeciw grypie;
• lecz choroby współistniejące, takie jak zapalenie zatok przynosowych czy refluks żołądkowo-przełykowy.

Czy astma wyklucza z przedszkola?

Astma nie jest przeciwwskazaniem do uczęszczania do przedszkola czy szkoły. Jeśli choroba jest prawidłowo kontrolowana, dziecko może uczestniczyć w zajęciach i aktywnościach na takich samych zasadach jak jego rówieśnicy. Ważne jest jednak, aby personel był poinformowany o rozpoznaniu astmy, znał objawy zaostrzenia oraz wiedział, jak postępować w razie ich wystąpienia. Regularne stosowanie zaleconego leczenia oraz unikanie czynników wywołujących objawy pomagają ograniczyć ryzyko zaostrzeń i zapewniają dziecku bezpieczne funkcjonowanie w przedszkolu.

Bibliografia

1. Doniec Z., Mastalerz-Migas A., Bręborowicz A., Emeryk A., Lis G., Mazurek H., Kurzawa R., Kryj-Radziszewska E., Kulus M. (2016).  Rekomendacje postępowania w astmie wczesnodziecięcej dla lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej. Fam Med Primary Care Rev 18(2) s.181-92 Dostępne na: https://mlodzilekarzerodzinni.pl/wp-content/uploads/2020/01/KompasPOZ-1.pdf (Dostęp: 06.2026)
2. Leszczyńska-Pilich M., Lipińska-Opałka A., Kalicki B. (2023). Astma wieku dziecięcego — aktualne rekomendacje. Po Dyplomie. Dostępne na: https://podyplomie.pl/czasopisma/pediatria-po-dyplomie/2023/03/astma-wieku-dzieciecego-aktualne-rekomendacje (Dostęp: 06.2026)
3. Bręborowicz A., Lis G., Grzegorczyk J., Niżankowska-Mogilnicka E., Bochenek G., Gajewski P., Mejza F. (2021). Rozpoznawanie i leczenie astmy u dzieci. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/pediatria/artykuly-wytyczne/artykuly-przegladowe/244093,rozpoznawanie-i-leczenie-astmy-u-dzieci (Dostęp: 06.2026)
4. Jedynak-Wąsowicz U. (2016). Astma oskrzelowa u dzieci. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/pacjent/pediatria/choroby/ukladoddechowy/138095,astma-oskrzelowa-u-dzieci (Dostęp: 06.2026)

Autor