Czym jest osteomalacja?

Osteomalacja (tzw. krzywica dorosłych) jest metaboliczną chorobą kości, polegającą na niedostatecznej mineralizacji, czyli odwapnieniu lub niewystarczającym odkładaniu soli wapnia w tworzonej organicznej macierzy kostnej. W efekcie kości tracą swoje właściwości mechaniczne i wytrzymałość, stając się podatne na uginanie się pod wpływem obciążeń, co z czasem prowadzi do ich trwałego, nieprawidłowego odkształcenia.

Osteomalację rozpoznaje się u osób dorosłych, po zakończeniu procesu wzrostu (po zrośnięciu nasad kości długich z trzonami) — analogiczne zaburzenie mineralizacji u dzieci, obejmujące również płytkę wzrostową, nazywane jest krzywicą. Częstość występowania osteomalacji zwiększa się wraz z wiekiem. Stwierdza się ją u około 10% osób ze złamaniami bliższego końca kości udowej po 50. roku życia, a wśród osób po 80. roku życia dotyczy już blisko jednej trzeciej (około 29–30%) przypadków takich złamań.

Czym różni się osteomalacja od osteoporozy?

Choć osteoporoza i osteomalacja to obie choroby metaboliczne szkieletu zwiększające ryzyko złamań, ich przyczyna i mechanizm są zasadniczo różne. Osteoporoza polega na zmniejszeniu gęstości mineralnej i pogorszeniu jakości tkanki kostnej. Kość ma prawidłowy stopień mineralizacji, ale jest jej mniej, co skutkuje jej kruchością i podatnością na złamania niskoenergetyczne (np. przy upadku z wysokości własnego ciała).

Osteomalacja natomiast to zaburzenie samego procesu mineralizacji. Kości jest tyle, ile powinno być (masa kostna niezmniejszona), ale jest ona niedostatecznie wysycona wapniem, przez co traci wytrzymałość mechaniczną i ugina się pod obciążeniem, prowadząc do trwałych deformacji, a nie tylko do złamań.

Różni je też typowa przyczyna: osteoporoza jest najczęściej następstwem menopauzy, starzenia się lub działania leków (np. GKS – osteoporoza wtórna), natomiast osteomalacja wynika przede wszystkim z zaburzeń metabolizmu witaminy D i wapnia.

Jakie są przyczyny osteomalacji?

Najczęstszą przyczyną osteomalacji jest niedobór witaminy D lub zaburzenie jej metabolizmu, a także niedostateczna ilość fosforanów potrzebnych do prawidłowej mineralizacji tkanki kostnej. Witamina D w 90% powstaje w skórze pod wpływem promieniowania słonecznego, a tylko w 10% pochodzi z pokarmów. Jej niedobór najczęściej wynika z małej ekspozycji na światło słoneczne (np. w miesiącach jesienno-zimowych) w połączeniu z niedostateczną podażą w diecie, rzadziej z zaburzeń wchłaniania z przewodu pokarmowego (np. choroba Leśniowskiego-Crohna, stan po resekcji jelita, przewlekłe zapalenie trzustki, cholestaza, poalkoholowa marskość wątroby). Warto zaznaczyć, że stosowanie kremów z filtrem UV nie zaburza w istotny sposób syntezy witaminy D w skórze — wbrew powszechnemu przekonaniu, nie jest to więc główna przyczyna niedoborów u osób regularnie stosujących fotoprotekcję. 

Ciężki niedobór witaminy D w ciąży może wpływać na mineralizację kości dziecka i zwiększać ryzyko hipokalcemii poporodowej u noworodka, dlatego kobiety w ciąży powinny mieć kontrolowane stężenie witaminy D i w razie potrzeby przyjmować suplementację zaleconą przez lekarza prowadzącego ciążę. 

Do niedoboru witaminy D może również prowadzić zaburzenie jej przemiany metabolicznej — zarówno na etapie hydroksylacji w wątrobie i nerkach (w tym genetycznie uwarunkowane niedobory hydroksylaz), jak i w przebiegu chorób miąższowych wątroby, przewlekłych chorób nerek, stosowania leków przeciwdrgawkowych, niedoczynności przytarczyc czy genetycznej wady receptora witaminy D. Długotrwały niedobór witaminy D prowadzi do zmniejszenia wchłaniania wapnia i rozwoju wtórnej nadczynności przytarczyc, która wywołuje hipofosfatemię i w efekcie zaburzenie mineralizacji kości.

Rzadziej osteomalacja jest spowodowana niedoborem wapnia lub fosforanów niezależnym od witaminy D — np. wskutek niedostatecznej podaży pokarmowej (m.in. u osób uzależnionych od alkoholu) lub nadmiernej utraty przez nerki.

Jakie są objawy osteomalacji?

We wczesnym okresie chorzy zgłaszają przede wszystkim rozlane bóle kostne połączone z wrażliwością kości na ucisk. Równolegle występuje osłabienie i męczliwość mięśni, zwłaszcza w bliższych (górnych) odcinkach kończyn dolnych — jest to najczęstszy i zwykle pierwszy objaw niedoboru witaminy D. Osłabienie to prowadzi do charakterystycznego, kołyszącego (kaczkowatego) chodu, a pacjenci mają trudności ze wstawaniem z krzesła i wchodzeniem po schodach.

Gdy choroba jest znacznie zaawansowana, dochodzi do deformacji kości — najbardziej widocznych w kończynach dolnych, które ulegają wygięciu na kształt litery O — oraz do wzrostu ich podatności na złamania. Badanie przedmiotowe potwierdza wówczas obecność deformacji kostnych, zaburzeń chodu i zmniejszonej siły mięśniowej. W przypadkach ciężkiego niedoboru witaminy D dodatkowym objawem może być tężyczka. Jeśli pojawią się skurcze mięśni, mrowienie wokół ust i palców lub drętwienie kończyn (objawy tężyczki), potraktuj to jako stan nagły — zgłoś się natychmiast do lekarza lub na SOR, ponieważ ciężka hipokalcemia może zagrażać rytmowi serca.

Pamiętaj, że osłabienie kości nie dzieje się z dnia na dzień. Ból i tkliwość przy dotyku narastają stopniowo, a najgroźniejsze skutki pojawiają się wtedy, gdy ignorujemy objawy. Jeśli zauważysz u siebie ciągły ból kości, słabsze mięśnie lub zaczynasz mieć problemy z chodzeniem, nie czekaj i zgłoś się do swojego lekarza rodzinnego.

Jak wygląda diagnostyka osteomalacji?

Diagnostyka osteomalacji opiera się przede wszystkim na zgłaszanych przez pacjenta objawach oraz wynikach badań laboratoryjnych — badania obrazowe mają tu znaczenie dopiero w późniejszym etapie.

Lekarz w pierwszej kolejności zbiera wywiad dotyczący czasu wystąpienia i nasilenia bólu kości, a w badaniu przedmiotowym sprawdza wrażliwość kości na ucisk oraz obecność ewentualnych deformacji. Kluczową rolę odgrywają badania krwi, w których zwykle wykrywa się zmniejszone (rzadziej prawidłowe) stężenie wapnia, niskie stężenie fosforanów oraz witaminy 25-OH-D, a także podwyższoną aktywność fosfatazy alkalicznej (ALP) i zwiększone stężenie PTH — co stanowi odzwierciedlenie rozwijającej się wtórnej nadczynności przytarczyc (która powoduje hipofosfatemię i zaburzenie mineralizacji kości). Dodatkowo w badaniu moczu stwierdza się zmniejszone wydalanie wapnia.

Badanie rentgenowskie (RTG) wykonuje się w celu poszukiwania typowych dla osteomalacji stref przebudowy Loosera i Milkmana, czyli tzw. złamań rzekomych. Są to wąskie pasemka przebiegające prostopadle do powierzchni kości, widoczne najczęściej w kości udowej, łonowej, kulszowej, żebrach i łopatce — jednak zmiany te ujawniają się dopiero w zaawansowanej postaci choroby. Uzupełnieniem diagnostyki może być badanie densytometryczne, oceniające gęstość mineralną kości (BMD). Warto przy tym pamiętać, że osteomalacja często współistnieje z osteoporozą, szczególnie u osób starszych, co należy uwzględnić przy interpretacji wyników.

Jak wygląda leczenie osteomalacji?

Leczenie osteomalacji zależy przede wszystkim od jej przyczyny i najczęściej polega na wyrównaniu niedoboru witaminy D, wapnia lub fosforanów. W przypadku:

• niedoboru witaminy D spowodowanego dietą lub małą ekspozycją na słońce — stosuje się witaminę D doustnie w dawce ≥4000 IU/d przez 3–12 miesięcy (lub 20 000 IU 2×/tydz. przez kilka tygodni), aż do osiągnięcia stężenia 25-OH-D w surowicy 30–80 ng/ml, a następnie dawkę podtrzymującą 1000–2000 IU/d; u osób starszych, mających trudności z regularnym przyjmowaniem leków, można podać 50 000 j. witaminy D raz w tygodniu przez 8–12 tygodni. Konieczne jest monitorowanie stężenia wapnia, fosforanów i magnezu oraz wydalania wapnia z moczem — poprawę radiologiczną obserwuje się po kilku tygodniach, a wyleczenie po ok. 6 miesiącach;
• niedoboru witaminy D spowodowanego zaburzeniami wchłaniania — podaje się wyższe dawki (50 000 IU/tydz. lub 10 000 IU/d) lub stosuje lepiej wchłaniany kalcyfediol, zwłaszcza u chorych z niewydolnością wątroby lub nerek;
• nieskuteczności leczenia witaminą D lub uszkodzenia wątroby/nerek — wdraża się aktywne metabolity witaminy D (alfakalcydol lub kalcytriol), wymagające częstego kontrolowania stężenia wapnia we krwi ze względu na ryzyko przedawkowania;
• niedoboru wapnia (podaż z dietą <1000 mg/d) — wprowadza się suplementację wapnia, zwykle 2000–3000 mg/d, równolegle z leczeniem witaminą D;
• niedoboru fosforanów — fosforanów nie uzupełnia się bezpośrednio; przewlekłą hipofosfatemię niezależną od witaminy D leczy się przyczynowo oraz zaleca zwiększenie spożycia mleka i jego przetworów.

Jeśli osteomalacja występuje równocześnie z osteoporozą, to w pierwszej kolejności należy wyleczyć osteomalację, a dopiero potem wdrożyć leczenie antyresorpcyjne. Dodatkowo w trakcie leczenia zwróć uwagę na objawy mogące wskazywać na nadmiar wapnia we krwi: nudności, wymioty, silne osłabienie, nadmierne pragnienie, częste oddawanie moczu lub splątanie. W razie ich wystąpienia skontaktuj się z lekarzem.

Czy osteomalację można wyleczyć?

W większości przypadków osteomalacja jest całkowicie wyleczalna. Gdy jej przyczyną jest niedobór witaminy D, przy szybkiej diagnozie i odpowiednim leczeniu wyleczenie udaje się osiągnąć zwykle w ciągu około 6 miesięcy. Inaczej sytuacja wygląda, gdy osteomalacja jest następstwem innych chorób (np. przewlekłej choroby nerek) — w takich przypadkach możliwość i tempo wyleczenia zależą przede wszystkim od skuteczności leczenia choroby podstawowej.

Co robić, aby zapobiegać osteomalacji?

Najważniejsze jest zadbanie o odpowiednią podaż witaminy D — zarówno poprzez regularną, umiarkowaną ekspozycję na światło słoneczne, jak i dietę bogatą w witaminę D (np. tłuste ryby, jaja, produkty mleczne wzbogacane witaminą D) lub jej suplementację, szczególnie w miesiącach jesienno-zimowych oraz u osób starszych, rzadziej przebywających na słońcu. Warto podkreślić, że stosowanie kremów z filtrem UV nie zaburza w istotny sposób syntezy witaminy D w skórze, więc nie ma potrzeby rezygnować z fotoprotekcji z tego powodu.

Istotne jest również zapewnienie wystarczającej podaży wapnia w diecie (m.in. z nabiału) oraz dbanie o prawidłowe funkcjonowanie przewodu pokarmowego, wątroby i nerek, ponieważ zaburzenia wchłaniania czy metabolizmu witaminy D mogą prowadzić do jej niedoboru mimo prawidłowej podaży. Osoby z grup ryzyka — np. starsze, przewlekle chorujące, nadużywające alkoholu czy przyjmujące niektóre leki (np. przeciwdrgawkowe) — powinny mieć okresowo kontrolowane stężenie witaminy D i w razie potrzeby stosować profilaktyczną suplementację pod kontrolą lekarza.

Bibliografia

1. Zwolakiewicz, A., Sulencka-Kaatz, A., Orłowicz, M., Jeka, S. (2013). Osteomalacja u 41-letniej chorej w przebiegu ciężkiego niedoboru witaminy D z wtórną nadczynnością przytarczyc. Reumatologia, 51(6), 467–470. Dostępne na: https://reu.termedia.pl/pdf-57202-86612?filename=Osteomalacia%20in.pdf (Dostęp: 09.2026) 
2. Wiercińska, M. (2017). Osteomalacja. Medycyna Praktyczna. Dostępne na:https://www.mp.pl/pacjent/reumatologia/choroby/142779,osteomalacja (Dostęp: 09.2026) 
3. Głuszko, P., Tłustochowicz, W., Goncerz, G. (2025). Osteomalacja. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.16.18. (Dostęp: 09.2026) 
4. Głuszko, P., Tłustochowicz, W. (2025). Osteomalacja VII.I.2. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://premium.mp.pl/podreczniki/interna-szczeklika/chapter/B01-VII-I-2,osteomalacja/ (Dostęp: 09.2026) 
5. Głuszko, P., Tłustochowicz, W., Goncerz, G. (2026). Osteoporoza. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.16.17. (Dostęp: 09.2026) 

Autor