Rak odbytu — co to za choroba? 

Rak odbytu to stosunkowo rzadki nowotwór złośliwy, który rozwija się w końcowym odcinku przewodu pokarmowego — w obrębie ostatnich 4 cm, czyli w kanale odbytu lub na jego brzegu. Stanowi około 1-2% wszystkich nowotworów złośliwych jelita grubego i 0,5-1% wszystkich nowotworów złośliwych. Pod wieloma względami przypomina bardziej nowotwory narządów płciowych niż typowe nowotwory układu pokarmowego. Rak odbytu bywa mylony z rakiem odbytnicy, jednak są to dwie odrębne choroby, które różnią się przebiegiem i sposobem leczenia.

Jakie są rodzaje raka odbytu?

Ze względu na miejsce rozwoju wyróżnia się raka kanału odbytu oraz raka brzegu odbytu. Rak kanału odbytu rozwija się powyżej brzegu odbytu, w kanale o długości około 3 cm. Najczęściej zmiany znajdują się w jego górnej części. Ten typ zwykle wiąże się z gorszym rokowaniem, jest słabiej zróżnicowany histologicznie i najczęściej ma postać nierogowaciejącą. Rak brzegu odbytu rozwija się natomiast w obrębie skóry otaczającej odbyt, w promieniu do 5 cm od jego brzegu, i zazwyczaj rokuje lepiej.

Jakie są typy histologiczne raka odbytu?

Najczęstszym typem histologicznym raka odbytu jest rak płaskonabłonkowy, który odpowiada za ponad 80% przypadków. W kanale odbytu może występować jako rak rogowaciejący, nierogowaciejący lub bazaloidny (kloakogenny), a na brzegu odbytu występuje jako rak płaskonabłonkowy lub brodawczakowaty. Poza nim występują również rzadsze rodzaje:

• rak gruczołowy odbytu (gruczolakorak) — stanowi do 10% przypadków raka kanału odbytu;
• czerniak — niezwykle rzadki nowotwór, stanowiący poniżej 1% przypadków. Często występuje w postaci bezbarwnikowej, co może utrudniać jego rozpoznanie.

Jakie są przyczyny i czynniki ryzyka wystąpienia raka odbytu?

Rozwój raka odbytu jest ściśle związany z czynnikami środowiskowymi, infekcyjnymi i behawioralnymi. Najważniejszym czynnikiem związanym z rozwojem raka odbytu jest zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), które stwierdza się u 80-90% pacjentów. Wirus przenosi się głównie podczas kontaktów seksualnych, ale również przez bezpośredni kontakt ze skórą lub błoną śluzową zakażonego miejsca. Do pozostałych czynników zwiększających ryzyko raka odbytu należą:

• zachowania seksualne: stosunki analne, zwłaszcza receptywne oraz duża liczba partnerów seksualnych;
• obniżona odporność: zakażenie wirusem HIV, leczenie immunosupresyjne, m.in. po przeszczepach narządów, oraz niektóre choroby autoimmunologiczne;
• choroby i przebyte leczenie: wcześniejsze zmiany dysplastyczne lub nowotwory szyjki macicy, sromu i pochwy, przewlekła szczelina odbytu, nawracające ropne zakażenia tej okolicy oraz przebyta radioterapia miednicy lub okolicy odbytu;
• pozostałe czynniki: palenie tytoniu, starszy wiek, niska aktywność fizyczna, stosowanie w przeszłości doustnej antykoncepcji u kobiet powyżej 50. roku życia oraz określone czynniki genetyczne.

Czy HPV zawsze prowadzi do raka odbytu?

Nie każde zakażenie HPV prowadzi do rozwoju nowotworu. W przypadku zakażenia onkogennymi typami wirusa mogą jednak powstawać zmiany przedrakowe, takie jak dysplazja. Mogą również występować kłykciny kończyste, które po okresie utajenia trwającym od 5 do 40 lat mogą ulec transformacji: kłykcina kończysta → kłykcina olbrzymia → rak brodawczakowaty.

Istotnym elementem profilaktyki raka odbytu są szczepienia przeciwko HPV. Szczepionki chronią przed najważniejszymi onkogennymi typami HPV odpowiedzialnymi za większość przypadków raka odbytu, a ich skuteczność jest największa, gdy szczepienie zostanie wykonane przed potencjalnym narażeniem na zakażenie, czyli przed rozpoczęciem aktywności seksualnej. Ze szczepienia odnoszą korzyści zarówno dziewczęta, jak i chłopcy. W Polsce w ramach powszechnego programu szczepień przeciw HPV jest ono bezpłatne dla dziewcząt i chłopców po ukończeniu 9. roku życia do ukończenia 14. roku życia.

Rak odbytu u kobiet i mężczyzn — czy czynniki ryzyka są takie same?

Większość czynników ryzyka jest wspólna dla obu płci, jednak niektóre mają szczególne znaczenie w określonych grupach. U kobiet istotne są wcześniejsze zmiany dysplastyczne lub nowotwory szyjki macicy, sromu i pochwy.

U mężczyzn szczególnie wysokie ryzyko dotyczy osób uprawiających seks z mężczyznami (MSM), zwłaszcza przy współistniejącym zakażeniu HIV. Wśród MSM zapadalność na raka odbytu jest znacznie wyższa niż w populacji ogólnej. Mimo to rak odbytu ogólnie częściej występuje u kobiet niż u mężczyzn, a ryzyko zachorowania w obu grupach zwiększa się wraz z wiekiem.

Jakie są objawy raka odbytu?

Rak odbytu we wczesnym stadium może nie powodować żadnych dolegliwości. Około 20% chorych nie odczuwa objawów nawet wtedy, gdy choroba jest już zaawansowana. Kiedy pojawiają się symptomy, często są mało charakterystyczne i mogą przypominać objawy innych, znacznie mniej groźnych schorzeń tej okolicy. Do najczęstszych sygnałów, które powinny zwrócić uwagę, należą:

• krwawienie z odbytu — jest najczęstszym objawem raka odbytu i występuje u ponad połowy chorych; może pojawić się jako świeża krew w stolcu;
• ból, świąd i pieczenie;
• wyczuwalny guz, zgrubienie lub stwardnienie;
• śluz lub nietypowa wydzielina w stolcu;
• uczucie niepełnego wypróżnienia i zaburzenia rytmu wypróżnień.

Wraz z postępem choroby mogą pojawić się również bardziej nasilone objawy, takie jak ból w miednicy lub brzucha, bolesne i naglące parcie na stolec, zaburzenia czynności zwieraczy, niedrożność przewodu pokarmowego czy przetoki ropno-kałowe. U kobiet może wystąpić także przetoka odbytniczo-pochwowa. Objawem raka odbytu może być również powiększenie pachwinowych węzłów chłonnych, które może być pierwszą zauważalną oznaką choroby.

Rak odbytu a hemoroidy — jak je odróżnić?

Odróżnienie raka odbytu od hemoroidów na podstawie samych objawów jest trudne, ponieważ obie choroby mogą powodować krwawienie, świąd, pieczenie i ból. Rak odbytu może również przypominać wyglądem guzek krwawniczy lub starą szczelinę odbytu z pogrubiałymi brzegami. Z tego powodu ponad 75% przypadków jest początkowo błędnie rozpoznawanych jako hemoroidy, szczelina lub ropień.

Na raka mogą wskazywać przede wszystkim utrzymujące się lub nasilające dolegliwości oraz pojawienie się twardego zgrubienia, lub guza. Jednak same objawy nie pozwalają jednoznacznie odróżnić obu schorzeń. Dlatego niepokojące lub utrzymujące się dolegliwości wymagają konsultacji lekarskiej.

Pamiętaj, że choroba hemoroidalna nie zwiększa ryzyka raka odbytu, ale może współistnieć z nowotworem i utrudniać jego rozpoznanie. Dlatego utrzymujących się lub niepokojących dolegliwości nie należy samodzielnie przypisywać hemoroidom.

Wykrywanie raka odbytu — jak wygląda diagnostyka?

Rozpoznanie raka odbytu wymaga kilku etapów diagnostyki, ponieważ jego wczesne objawy mogą przypominać inne łagodne schorzenia. Lekarz rozpoczyna od badania fizykalnego, a w razie potrzeby zleca badania endoskopowe i obrazowe. Ostateczne rozpoznanie potwierdza badanie histopatologiczne wycinka zmiany.

Podstawowym badaniem jest badanie per rectum (badanie odbytu za pomocą palca). Lekarz może podczas niego stwierdzić obecność zmiany oraz ocenić jej wielkość, twardość, ruchomość i stosunek do zwieraczy. Sprawdzane są również pachwinowe węzły chłonne. U kobiet diagnostyka może obejmować także badanie ginekologiczne. W diagnostyce raka odbytu wykorzystuje się również:

• anoskopię — badanie endoskopowe pozwalające dokładnie obejrzeć błonę śluzową kanału odbytu oraz pobrać wycinek z podejrzanej zmiany;
• kolonoskopię i sigmoidoskopię — wykonuje się je, gdy objawy, takie jak krwawienie, ból brzucha czy zmiana rytmu wypróżnień, wymagają wykluczenia lub różnicowania z rakiem jelita grubego;
• badanie histopatologiczne — pozwala potwierdzić obecność nowotworu na podstawie oceny mikroskopowej wycinka pobranego z podejrzanej zmiany;
• rezonans magnetyczny miednicy — pozwala dokładnie zobrazować guz, ocenić jego wielkość i stosunek do sąsiednich narządów, co ma znaczenie przy planowaniu radioterapii;
• tomografię komputerową jamy brzusznej i klatki piersiowej — służy do poszukiwania ewentualnych przerzutów odległych;
• ultrasonografię przezodbytniczą (endosonografię) —  może być pomocna w dokładnej ocenie głębokości naciekania nowotworu w obrębie kompleksu zwieraczy odbytu.

U chorych z rozpoznanym rakiem odbytu, u których status zakażenia nie jest znany, wskazane jest wykonanie testu w kierunku HIV. Wynik badania ma znaczenie dla oceny stanu immunologicznego pacjenta oraz właściwego zaplanowania i prowadzenia leczenia onkologicznego, w tym oceny jego tolerancji.

Poza tym każdy materiał usunięty podczas zabiegów z powodu pozornie łagodnych zmian, takich jak hemoroidy, szczeliny czy przetoki, powinien zostać przekazany do badania histopatologicznego. 

Kiedy zgłosić się do lekarza i gdzie szukać pomocy?

Jeśli zauważasz u siebie utrzymujące się lub niepokojące dolegliwości, zgłoś się do lekarza i nie próbuj przez dłuższy czas leczyć ich samodzielnie. Podobne objawy mogą towarzyszyć zarówno łagodnym schorzeniom, jak i rakowi odbytu, dlatego ich przyczynę powinien ocenić specjalista.

W pierwszej kolejności zgłoś się do lekarza rodzinnego lub proktologa, który przeprowadzi badanie fizykalne, w tym badanie per rectum, i w razie potrzeby skieruje Cię na dalszą diagnostykę. W przypadku podejrzenia zmiany nowotworowej kolejnym krokiem może być konsultacja u onkologa lub chirurga onkologicznego, który wykonuje badania endoskopowe oraz może pobrać wycinek do badania histopatologicznego. Kobiety powinny również zgłosić się do ginekologa, który może wykonać badanie ginekologiczne i cytologię. 

Wizytę u wybranego specjalisty możesz umówić bez wychodzenia z domu na portalu LekarzeBezKolejki.pl.

Jak wygląda leczenie raka odbytu?

Sposób leczenia raka odbytu zależy przede wszystkim od rodzaju nowotworu, jego umiejscowienia oraz stopnia zaawansowania choroby. W przypadku najczęstszego raka płaskonabłonkowego kanału odbytu stosuje się przede wszystkim radiochemioterapię, czyli połączenie radioterapii i chemioterapii. Takie leczenie pozwala w wielu przypadkach uniknąć rozległej operacji i zachować zwieracze odbytu. W zależności od rodzaju i zaawansowania raka stosuje się:

• radioterapię — polega na wykorzystaniu promieniowania do niszczenia komórek nowotworowych;
• chemioterapię — wykorzystuje leki, które mają niszczyć komórki nowotworowe. Standardowym schematem jest mitomycyna C w skojarzeniu z 5-fluorouracylem (lub doustną kapecytabiną). W leczeniu raka płaskonabłonkowego kanału odbytu najczęściej stosuje się ją jednocześnie z radioterapią;
• leczenie chirurgiczne — może być stosowane między innymi w przypadku niewielkich zmian na brzegu odbytu oraz niektórych małych guzów kanału odbytu;
• operację ratującą (brzuszno-krzyżową amputację odbytnicy — APR) — rozległa operacja z usunięciem zwieraczy i wyłonieniem stałej stomii może być konieczna, gdy radiochemioterapia nie przyniosła oczekiwanego efektu lub doszło do nawrotu choroby;
• leczenie systemowe — w przypadku raka z przerzutami odległymi stosuje się leczenie obejmujące cały organizm, przede wszystkim chemioterapię, a w niektórych przypadkach również immunoterapię.

Przed rozpoczęciem leczenia u osób w wieku rozrodczym należy omówić z lekarzem wpływ terapii na płodność oraz możliwości jej zabezpieczenia. Chemioterapia i radioterapia mogą negatywnie wpływać na funkcje rozrodcze, dlatego rozmowa na ten temat powinna odbyć się odpowiednio wcześnie.

Warto również pamiętać, że śródnabłonkowa neoplazja odbytu (AIN), szczególnie zmiany dużego stopnia (HSIL), jest bezpośrednim stanem przedrakowym. Ich wykrywanie i odpowiednie leczenie ma znaczenie w profilaktyce wtórnej raka odbytu, zwłaszcza u osób należących do grup zwiększonego ryzyka. Postępowanie w przypadku AIN różni się od leczenia już rozpoznanego raka i może obejmować miejscowe metody leczenia, zależnie od rozległości i charakteru zmian.

Działania niepożądane radiochemioterapii

Radiochemioterapia jest skuteczną metodą leczenia, ale może powodować zarówno wczesne, jak i późne działania niepożądane, m.in. odczyny skórne, ból, podrażnienie błon śluzowych, biegunkę i częstsze wypróżnienia. W późniejszym okresie mogą wystąpić zaburzenia funkcji jelitowych i seksualnych. U kobiet napromienianie miednicy może zaburzać czynność jajników i prowadzić do objawów przedwczesnej menopauzy. Ryzyko powikłań zależy m.in. od zakresu leczenia i indywidualnych cech pacjenta.

Kontrola i obserwacja po leczeniu raka odbytu

Po zakończeniu leczenia raka odbytu konieczne są regularne wizyty kontrolne. Ich celem jest sprawdzenie, jak organizm zareagował na radiochemioterapię, oraz możliwie wczesne wykrycie nawrotu choroby. Podczas kontroli lekarz wykonuje przede wszystkim badanie per rectum i sprawdza pachwinowe węzły chłonne. W razie potrzeby może również zlecić anoskopię lub badania obrazowe.

Jeśli leczenie przyniosło pełną odpowiedź, w pierwszych 2 latach kontrole odbywają się zwykle co około 3 miesiące. Później wizyty są rzadsze i zależą od Twojej indywidualnej sytuacji.

Pamiętaj, aby nie czekać do kolejnej zaplanowanej wizyty, jeśli pojawią się niepokojące objawy. Krwawienie z odbytu, narastający ból, wyczuwalny guz, wydzielina, zmiana rytmu wypróżnień czy powiększenie węzłów chłonnych w pachwinach powinny zostać zgłoszone lekarzowi. Nie muszą oznaczać nawrotu raka odbytu, ale wymagają sprawdzenia.

Rokowania raka odbytu — czy jest uleczalny?

Rak odbytu jest nowotworem potencjalnie uleczalnym, a rokowanie zależy przede wszystkim od stopnia zaawansowania choroby w momencie jej rozpoznania. Im wcześniej zostanie wykryty, tym większe są szanse na skuteczne leczenie. W przypadku choroby ograniczonej do tkanek odbytu 5-letnie przeżycie dotyczy około 82% chorych. Rak odbytu może również dawać przerzuty odległe, które najczęściej pojawiają się w wątrobie, płucach lub kościach. Najczęstszy rak płaskonabłonkowy jest bardzo wrażliwy na radioterapię, dlatego zastosowanie radiochemioterapii pozwala u wielu pacjentów osiągnąć całkowite wyleczenie bez konieczności wykonywania rozległej operacji.

Bibliografia

1. Wysocki, W.M., Rutkowski, A. (2022). Rak odbytu. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.4.23.5. (Dostęp: 08.2026)
2. Gondal, T.A., Chaudhary, N., Bajwa, H., Rauf, A., Le, D., Ahmed, S. (2023). Anal Cancer: The Past, Present and Future. Curr Oncol.; 30(3), s. 3232-3250. DOI: 10.3390/curroncol30030246
3. Narodowy Portal Onkologiczny. Odbyt. Dostępne na: https://onkologia.pacjent.gov.pl/pl/kompendium-chorob-nowotworowych/odbyt (Dostęp: 08.2026)

Autor