Czym dokładnie jest niepłodność?

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) klasyfikuje obecnie niepłodność jako chorobę cywilizacyjną. Definiuje się ją jako brak ciąży po 12 miesiącach regularnego współżycia (2-4 razy w tygodniu) bez stosowania antykoncepcji. Problem dotyczy w tym samym stopniu kobiet, jak i mężczyzn i stanowi poważne wyzwanie demograficzne oraz społeczne. W medycynie wyróżnia się niepłodność: 

• pierwotną (gdy kobieta nigdy nie była w ciąży);
• wtórną (gdy trudności z poczęciem pojawiają się u kobiety, która w przeszłości była już w ciąży, bez względu na jej finał).

Przypuszcza się, że niepłodność dotyczy około 10-16% par, co w Polsce daje około miliona par. Według WHO problem ten dotyczy około 60-80 milionów par na świecie.

Czym różni się niepłodność od bezpłodności? 

Bardzo często pojęcie niepłodności jest stosowane wymiennie z bezpłodnością. Stosowanie ich jako synonimów jest błędne. Niepłodność jest czasowym problemem z poczęciem dziecka i istnieje możliwość jej leczenia. Bezpłodność definiuje się jako trwały i nieodwracalny brak zdolności rozrodczych. Oznacza to, że z przyczyn biologicznych naturalne spłodzenie potomstwa przez daną osobę jest niemożliwe.

Jakie są przyczyny niepłodności?

Trudności z zajściem w ciążę mogą leżeć zarówno po stronie kobiety, jak i mężczyzny, przy czym sytuacja, w której problem dotyczy obojga partnerów naraz, występuje rzadko. Warto pamiętać, że znalezienie i jednoznaczne określenie jednej przyczyny niepłodności bywa skomplikowanym procesem.

Przyczyny niepłodności u kobiet

Większość schorzeń wywołujących zaburzenia płodności można skutecznie leczyć na wczesnym etapie, jednak brak szybkiej interwencji może z czasem doprowadzić do trwałych, nieodwracalnych powikłań. Wpływ na płodność ma też tryb życia czy stosowane leki. Do przyczyn niepłodności u kobiet zaliczamy:

• niedrożność jajowodów;
• zaburzenia owulacji (hormonalne) — prowadzą do nieregularnego jajeczkowania lub jego całkowitego braku. Ich podłożem może być:
  • zespół poliendoktynny metaboliczno-jajniczkowy — PMOS (zwany do niedawna jako zespół policystycznych jajników — PCOS);
  • hiperprolaktynemia (nadmiar prolaktyny);
  • przedwczesna niewydolność jajników (POI);
  • uszkodzenia i dysfunkcje przysadki mózgowej lub podwzgórza;
• endometrioza;
• wady budowy narządu rodnego;
• choroby przenoszone drogą płciową, np. rzeżączka, chlamydia;
• nieodpowiedni tryb życia — palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu, niezdrowe odżywianie, nadmierny stres; 
• choroby układowe — cukrzyca, niedokrwistość, zaburzenia pracy tarczycy.

Przyczyny niepłodności u mężczyzn

U mężczyzn przyczyną niepłodności zazwyczaj jest nieprawidłowa jakość nasienia. Do pogorszenia parametrów plemników przyczyniają się głównie czynniki środowiskowe i tryb życia, takie jak stosowanie używek oraz przegrzewanie jąder (np. przez noszenie zbyt obcisłej bielizny). Istotnym podłożem problemu bywają również urazy mechaniczne oraz powikłania po przebytych stanach zapalnych w obrębie układu moczowo-płciowego. Czynnikami wpływającymi na płodność są też zaburzenia równowagi hormonalnej i niektóre stosowane leki, m.in. leki przeciwdepresyjne oraz preparaty stosowane w zakażeniach, chorobach przewodu pokarmowego czy układu krążenia.

Niepłodność idiopatyczna

Niepłodność idiopatyczna to oficjalna jednostka chorobowa według klasyfikacji WHO. Rozpoznaje się ją, gdy standardowe badania nie są w stanie wskazać konkretnej przyczyny problemów z zajściem w ciążę.

Problem ten dotyczy około 20–30% par poddających się leczeniu. Diagnoza ta nie oznacza jednak braku biologicznego podłoża problemu. Bardzo często jest to związane z ograniczeniami współczesnych narzędzi diagnostycznych.

Diagnostyka niepłodności

Jeśli masz trudności z zajściem w ciążę, pierwszym krokiem powinna być konsultacja u ginekologa, do którego nie jest wymagane skierowanie. A do jakiego lekarza powinni udać się panowie zmagający się z niepłodnością męską? Mężczyźni powinni skonsultować się z andrologiem (lekarzem od męskiego układu rozrodczego), do którego skierowanie można otrzymać od lekarza podstawowej opieki zdrowotnej (POZ).

Wizytę u wybranego specjalisty możesz umówić bez wychodzenia z domu na portalu LekarzeBezKolejki.pl. 

Kiedy i od czego należy rozpocząć diagnostykę?

Kluczowym czynnikiem w powodzeniu terapii jest czas, dlatego moment rozpoczęcia diagnostyki zależy przede wszystkim od wieku kobiety. Badania należy podjąć po okresie regularnego współżycia bez zabezpieczenia w następujących przedziałach czasowych:

• poniżej 35. roku życia – po 12 miesiącach nieudanych starań;
• pomiędzy 35. a 40. rokiem życia – już po 6 miesiącach;
• powyżej 40. roku życia – niezwłocznie, jak najszybciej od momentu podjęcia decyzji o dziecku.

Diagnostykę niepłodności należy zawsze prowadzić równolegle u obojga partnerów. Pozwala to na szybkie wykrycie wszystkich czynników ograniczających płodność i skraca czas oczekiwania na właściwie dobrane leczenie.

Diagnostyka niepłodności u kobiet

U pacjentek miesiączkujących regularnie oraz u kobiet, u których wykluczono zaburzenia owulacji, kluczowym elementem diagnostyki jest USG, badanie fizykalne oraz m.in. histerosalpingografia (HSG). To obrazowe badanie, potocznie nazywane jest oceną drożności jajowodów. Wykonuje się zwykle również badania hormonalne obejmujące FSH, LH, TSH, estradiol, prolaktynę, progesteron i testosteron. 

Jeżeli zachodzi podejrzenie endometriozy lub wad budowy narządu rodnego, lekarz może podjąć decyzję o konieczności wykonania histeroskopii lub laparoskopii diagnostycznej. Badania te pozwalają na ocenę narządu rodnego i jego ewentualnych nieprawidłowości.

Diagnostyka niepłodności u mężczyzn

Podstawę diagnostyki męskiej płodności stanowi badanie nasienia. Analiza ejakulatu pozwala ocenić jego objętość, a także kluczowe parametry plemników, takie jak ich liczba, ruchliwość, żywotność oraz prawidłowa budowa.

Aby wynik był w pełni miarodajny, pacjent powinien oddać próbkę po zachowaniu od 2 do 7 dni abstynencji seksualnej. Musi być w tym czasie w pełni zdrowy, ponieważ nawet drobne infekcje mogą zafałszować obraz. Warto pamiętać, że pojedynczy, nieprawidłowy wynik nie jest jeszcze ostateczną diagnozą – w takiej sytuacji badanie należy powtórzyć po upływie około miesiąca.

Leczenie niepłodności

Sposób leczenia niepłodności dobiera się pod kątem konkretnego problemu. Terapię często rozpoczyna się od metod najprostszych. W wielu przypadkach wystarczające jest już samo śledzenie cyklu i wyznaczenie dni płodnych, kuracja hormonalna (regulująca jajeczkowanie) lub drobny zabieg korygujący budowę macicy czy jajowodów. Zwykle, dopiero gdy te podstawowe rozwiązania zawodzą (co dotyczy około 20%), lekarze sięgają po zaawansowane techniki, czyli inseminację lub zapłodnienie in vitro.

Wsparcie leczenia

Równolegle z rozpoczęciem diagnostyki medycznej, niezwykle ważnym elementem terapii jest zmiana codziennych nawyków. Aby skutecznie wesprzeć potencjał rozrodczy organizmu, para powinna wdrożyć następujące działania:

• rezygnacja z używek – odstawienie wyrobów tytoniowych oraz unikanie spożywania alkoholu;
• wsparcie żywieniowe – wprowadzenie prawidłowo zbilansowanej diety pełnej wartościowych składników odżywczych;
• ruch i regeneracja – zadbanie o regularną aktywność fizyczną, odpowiednią ilość snu oraz ograniczenie przewlekłego stresu.

Wprowadzenie tych zmian już na samym początku tworzy optymalne warunki dla powodzenia dalszego leczenia specjalistycznego.

Bibliografia

1. Stefanowicz, E. (2021). Niepłodność. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/pacjent/ginekologia/choroby/260266,nieplodnosc. (Dostęp: 05.2026)
2. Łukaszuk, K., Kozioł, K., Jakiel, G., i inni (2018). Diagnostyka i leczenie niepłodności – rekomendacje Polskiego Towarzystwa Medycyny Rozrodu i Embriologii (PTMRiE) oraz Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGP). Ginekologia i Perinatologia Praktyczna,  t. 3, nr 3, s. 112–140. Dostępne na: https://ptgip.edu.pl/rekomendacja/diagnostyka-i-leczenie-nieplodnosci-rekomendacje-polskiego-towarzystwa-medycyny-rozrodu-i-embriologii-ptmrie-oraz-polskiego-towarzystwa-ginekologow-i-poloznikow-ptgip/. (Dostęp: 05.2026)
3. Drabczyk, R. (2016) Grupy leków o potencjalnie ujemnym wpływie na płodność mężczyzny. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/pacjent/seksuologia/lekarze-odpowiadaja-na-pytania/105529,grupy-lekow-o-potencjalnie-ujemnym-wplywie-na-plodnosc-mezczyzny. (Dostęp: 05.2026)
4. Narodowy Fundusz Zdrowia. (2025). Czym są bezpłodność i niepłodność. pacjent.gov.pl Dostępne na: https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/czym-sa-bezplodnosc-i-nieplodnosc. (Dostęp: 05.2026)

Autor