Podział leków przeciwzakrzepowych

Leki przeciwzakrzepowe stosuje się w celu zapobiegania powstawaniu zakrzepów oraz leczenia stanów związanych z ich obecnością w naczyniach krwionośnych. Różnią się mechanizmem działania i względu na sposób działania wyróżniamy trzy główne grupy tych leków:

• antykoagulanty — hamują kaskadę krzepnięcia;
• leki przeciwpłytkowe — hamują agregację (zlepianie) płytek;
• fibrynolityki — rozpuszczają zakrzep, który już się utworzył. 

Jak powstaje zakrzep?

Po uszkodzeniu naczynia krwionośnego uruchamiają się równocześnie dwa procesy. Płytki krwi zbijają się w miejscu urazu i tworzą pierwszy, luźny czop. Jednocześnie rusza kaskada krzepnięcia — seria reakcji, w których uczestniczą kolejne czynniki krzepnięcia. Jej końcowym etapem jest przekształcenie fibrynogenu w fibrynę przez trombinę. Fibryna wzmacnia czop i zamienia go w trwałą skrzeplinę. Poszczególne leki przeciwzakrzepowe przerywają któryś z tych procesów.

W tętnicach krew płynie szybko, dlatego skrzeplina składa się przede wszystkim z płytek. Tak powstaje większość zawałów serca i wiele udarów niedokrwiennych, w ich leczeniu stosuje się leki przeciwpłytkowe. W żyłach i w jamach serca przepływ jest wolniejszy, a w skrzeplinie przeważa fibryna. W takich sytuacjach, np. przy zakrzepicy żył głębokich lub migotaniu przedsionków, stosuje się antykoagulanty. Zdarza się jednak, że chory potrzebuje obu rodzajów leków.

Umów termin wizyty u lekarza medycyny ogólnej

Antykoagulanty

Antykoagulanty nie rozpuszczają istniejącego zakrzepu. Zapobiegają jednak jego powiększaniu i powstawaniu nowych skrzeplin, a organizm zyskuje czas, by samodzielnie rozpuścić zakrzep. 

Nowe doustne antykoagulanty

Ta grupa funkcjonuje pod skrótami DOAC (bezpośrednie doustne antykoagulanty) i NOAC (nowe doustne antykoagulanty). Obie nazwy oznaczają te same leki. Każdy z nich blokuje jeden, wybrany enzym kaskady krzepnięcia:

• czynnik Xa hamują rywaroksaban, apiksaban i edoksaban;
• trombinę (czynnik IIa) hamuje dabigatran.

Cechują się stałym dawkowaniem, szybkim początkiem działania i brakiem konieczności rutynowego monitorowania INR (wskaźnika określającego czas krzepnięcia krwi, stosowanego do oceny działania tradycyjnych leków przeciwzakrzepowych). Wykazują przewidywalne działanie i niższe ryzyko krwawienia śródczaszkowego niż w przypadku antagonistów witaminy K.

Leki te mają jednak ograniczenia. Nie nadają się dla osób z mechanicznymi zastawkami serca, a w zespole antyfosfolipidowym zwykle nie są wystarczająco skuteczne. Dabigatran jest w większości wydalany przez nerki, dlatego u osób z zaburzeniami ich czynności wymaga szczególnej ostrożności i dostosowania dawki. Pozostałe leki z grupy DOAC w mniejszym stopniu są wydalane przez nerki, jednak u pacjentów nefrologicznych również wymagają regularnej kontroli. Ostrożność zalecana jest także u osób w podeszłym wieku, z bardzo niską lub bardzo wysoką masą ciała oraz przyjmujących leki wpływające na glikoproteinę P lub enzym CYP3A4.

Antagoniści witaminy K

Do antagonistów witaminy K (AVK) zaliczamy acenokumarol i warfarynę, są to najstarsze doustne antykoagulanty. Utrudniają wątrobie wytwarzanie czynników krzepnięcia zależnych od tej witaminy (II, VII, IX i X). Acenokumarol działa krócej niż warfaryna, jednak zasada działania jest taka sama.

Pełny efekt pojawia się dopiero po kilku dniach, a dawkę dobiera się na podstawie wskaźnika INR. Leczenie wymaga więc regularnych badań kontrolnych. Leki te wchodzą w liczne interakcje z innymi lekami, mimo to pozostają podstawą terapii u chorych z mechanicznymi zastawkami serca. 

Heparyny

Heparyna niefrakcjonowana wzmacnia działanie antytrombiny, naturalnego hamulca krzepnięcia. Podaje się ją dożylnie lub podskórnie, głównie w szpitalu. Działa szybko i krótko, a jej efekt kontroluje się testem APTT. Przy przedawkowaniu można ją zneutralizować protaminą (heparyna drobnocząsteczkowa jest neutralizowana tylko częściowo).

Heparyny drobnocząsteczkowe (m.in. enoksaparyna, nadroparyna, dalteparyna) hamują głównie czynnik Xa. Pacjent może wstrzykiwać je sobie podskórnie w domu, a ich działanie jest na tyle przewidywalne, że zwykle nie wymagają rutynowych badań kontrolnych. Stosuje się je w profilaktyce i leczeniu żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej oraz u kobiet w ciąży, ponieważ nie przenikają przez łożysko.

Do ważnych działań niepożądanych należą krwawienia oraz małopłytkowość poheparynowa (HIT), czyli groźny spadek liczby płytek, który zwykle pojawia się w pierwszych tygodniach leczenia. Przy długim stosowaniu, zwłaszcza heparyny niefrakcjonowanej, opisywano też niekorzystny wpływ na kości.

Fondaparynuks

To syntetyczny lek podawany we wstrzyknięciach podskórnych. Hamuje czynnik Xa pośrednio, za pośrednictwem antytrombiny. Służy do profilaktyki i leczenia zakrzepicy, a także w niektórych zespołach wieńcowych. Nie należy stosować go u osób z ciężką niewydolnością nerek.

Leki przeciwpłytkowe

Leki przeciwpłytkowe utrudniają płytkom krwi zlepianie się, a przez to tworzenie skrzepliny w tętnicach. Stosuje się je głównie w chorobie wieńcowej, po zawale serca, po udarze niedokrwiennym i po wszczepieniu stentu.

Kwas acetylosalicylowy

Kwas acetylosalicylowy (ASA) nieodwracalnie blokuje enzym COX-1 w płytkach. Spada wtedy ilość tromboksanu A2, który pobudza zlepianie płytek, a efekt utrzymuje się przez cały czas życia płytki, czyli kilka dni (około 7-10). Preparaty w małych dawkach kupimy bez recepty, ale ich przewlekłe przyjmowanie powinno wynikać z decyzji lekarza. Kwas acetylosalicylowy zwiększa bowiem ryzyko krwawień z przewodu pokarmowego, a u osób zdrowych bez wskazań korzyść nie musi przeważać nad ryzykiem.

Klopidogrel, prasugrel i tikagrelor

Te leki blokują receptor P2Y12 na powierzchni płytek i ograniczają ich aktywację. Klopidogrel i prasugrel działają nieodwracalnie, natomiast tikagrelor odwracalnie. Różnią się też szybkością działania i wskazaniami. Prasugrelu nie stosuje się u osób po przebytym udarze lub TIA, a tikagrelor u części chorych powoduje uczucie duszności. O wyborze leku decyduje lekarz, zależnie od sytuacji klinicznej.

Fibrynolityki

Fibrynolityki, takie jak alteplaza czy tenekteplaza, rozpuszczają świeże skrzepliny. Należą do grupy B01, ale podaje się je wyłącznie w szpitalu, w ściśle określonych sytuacjach: w ostrym udarze niedokrwiennym, w zawale serca lub w masywnej zatorowości płucnej. Nie są lekami do samodzielnego stosowania, a o ich użyciu decydują lekarze w trybie pilnym.

Jakie są wskazania do stosowania leków przeciwzakrzepowych?

Leki przeciwzakrzepowe stosuje się głównie w profilaktyce oraz leczeniu powikłań zakrzepowo-zatorowych. O wyborze konkretnego preparatu i czasie trwania terapii decyduje schorzenie podstawowe, wiek pacjenta, wydolność nerek i wątroby oraz indywidualne ryzyko krwawienia. Najczęstsze sytuacje kliniczne wymagające włączenia leczenia to:

• migotanie przedsionków: stan ten sprzyja zaleganiu krwi w sercu i powstawaniu skrzeplin, które mogą przedostać się do mózgu, wywołując udar. Lekarz ocenia ryzyko udaru (skala CHA2DS2-VASc) oraz krwawienia (skala HAS-BLED). U osób bez wad zastawkowych lekiem pierwszego wyboru są bezpośrednie doustne antykoagulanty (DOAC), a alternatywą antagoniści witaminy K. Leczenie i profilaktyka odbywają się pod opieką kardiologa oraz lekarza rodzinnego;
• zakrzepica żył głębokich: pojawienie się skrzepliny w żyłach (najczęściej nóg) objawia się bólem, obrzękiem i zaczerwienieniem kończyny. Przy takich objawach należy pilnie zgłosić się do lekarza rodzinnego, a dalsze leczenie prowadzi internista, angiolog lub chirurg naczyniowy;
• zatorowość płucna: polega na przemieszczeniu się skrzepliny do naczyń płucnych, co wywołuje nagłą duszność, ból w klatce piersiowej, kaszel lub krwioplucie. Jest to stan bezpośredniego zagrożenia życia — przy nagłej duszności lub bólu w klatce piersiowej należy natychmiast wezwać pogotowie, dzwoniąc pod numer 112;
• choroba wieńcowa i stenty: podstawą są tu leki przeciwpłytkowe, ale w przypadku współistnienia np. migotania przedsionków łączy się je z antykoagulantem. Wymaga to starannej oceny ryzyka przez kardiologa, dlatego nigdy nie należy modyfikować leczenia samodzielnie;
• mechaniczne zastawki serca: są one bezwzględnym wskazaniem do stosowania VKA. Terapia trwa zwykle całe życie i wymaga stałej kontroli u kardiologa.

Czas przyjmowania leków zależy od przyczyny zakrzepicy: po epizodzie wywołanym przemijającym czynnikiem (np. operacją) leczenie trwa zwykle co najmniej 3 miesiące, natomiast w migotaniu przedsionków czy przy zastawkach jest długotrwałe. Wszelkie decyzje o zmianie lub zakończeniu terapii należy zawsze skonsultować ze swoim lekarzem prowadzącym (kardiologiem, hematologiem lub lekarzem rodzinnym).

Leki przeciwzakrzepowe a ciąża

Ciąża oraz okres połogu naturalnie zwiększają skłonność organizmu do powstawania zakrzepów. W tym czasie nie zaleca się stosowania leków DOAC, a antagoniści witaminy K mogą uszkadzać płód (szczególnie w I trymestrze). Z tego powodu lekami z wyboru u kobiet w ciąży są heparyny drobnocząsteczkowe podawane w podskórnych zastrzykach, ponieważ nie przenikają one przez łożysko. Kobiety przyjmujące leki przeciwzakrzepowe, które planują ciążę lub w nią zaszły, powinny jak najszybciej skonsultować się z ginekologiem, a w razie potrzeby także z hematologiem lub kardiologiem, aby bezpiecznie zaplanować zmianę leczenia.

Wizytę u wybranego specjalisty możesz umówić bez wychodzenia z domu na portalu LekarzeBezKolejki.pl.

Zasady bezpiecznego stosowania leków przeciwzakrzepowych

Gwarancją bezpiecznego leczenia jest przestrzeganie kilku podstawowych zasad i stała współpraca z personelem medycznym. Przede wszystkim należy pamiętać o:

• regularnym przyjmowaniu dawek: w razie pominięcia dawki lub pojawienia się wymiotów należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą i zapoznać z ulotką, nigdy nie wolno podwajać dawki na własną rękę;
• kontroli i badaniu lekarskim: przykładowo stosowanie antagonistów witaminy K wymaga regularnych badań współczynnika INR. Przy lekach z grupy DOAC nie kontroluje się INR, ale należy okresowo wykonywać u lekarza rodzinnego badania krwi (morfologia) oraz oceniać czynność nerek (stężenie kreatyniny) i wątroby. Badania zaleca się wykonywać raz w roku, jednak u osób starszych oraz pacjentów z chorobami nerek badania mogą być konieczne częściej;
• informowaniu o leczeniu: o przyjmowaniu antykoagulantów należy obowiązkowo poinformować każdego lekarza (przede wszystkim dentystę przed zabiegiem stomatologicznym oraz chirurga przed operacją);
• unikaniu groźnych interakcji: bez wcześniejszego zapytania lekarza lub farmaceuty nie należy przyjmować niesteroidowych leków przeciwzapalnych (np. ibuprofenu) ani ziół takich jak dziurawiec czy miłorząb. Bezpieczniejszym wyborem przy bólu jest zwykle paracetamol.

Bibliografia

1. Heestermans, M., Poenou, G., Hamzeh-Cognasse, H., Cognasse, F., Bertoletti, L. (2022). Anticoagulants: A Short History, Their Mechanism of Action, Pharmacology, and Indications. Cells, 11(20), 3214. https://doi.org/10.3390/cells11203214 (Dostęp: 10.2026)
2. Olie, R., Winckers, K., Rocca, B., ten Cate, H. (2024). Oral Anticoagulants Beyond Warfarin. Annual Review of Pharmacology and Toxicology, 64, 551–575. Dostępne na: https://doi.org/10.1146/annurev-pharmtox-032823-122811 (Dostęp: 10.2026)
3. Smythe, M., Priziola, J., Dobesh, P., Wirth, D., Cuker, A., Wittkowsky, A. (2016). Guidance for the practical management of the heparin anticoagulants in the treatment of venous thromboembolism. Journal of Thrombosis and Thrombolysis, 41, 165–186. Dostępne na: https://doi.org/10.1007/s11239-015-1315-2 (Dostęp: 10.2026)
4. Wigle, P., Hein, B., Bernheisel, C. (2019). Anticoagulation: updated guidelines for outpatient management. American Family Physician, 100(7), 426–434. Dostępne na: https://www.mp.pl/medycynarodzinna/artykuly/253601,leczenie-przeciwzakrzepowe-zaktualizowane-wytyczne-postepowania-pozaszpitalnego (Dostęp: 10.2026)
5. Medycyna Praktyczna. Grupa ATC: B01 - Leki przeciwzakrzepowe. Dostępne na: https://indeks.mp.pl/leki/find.php?kind=atc&subatc=1&id=B01 (Dostęp: 10.2026)

Autor