Czym jest hormon wzrostu (GH)?

Hormon wzrostu to białko, które wytwarza i uwalnia Twoja przysadka mózgowa — niewielki gruczoł znajdujący się w Twoim mózgu. Twój organizm nie uwalnia go w stałym tempie. Przysadka dawkuje go pulsacyjnie (wyrzutami), przez co stężenie somatotropiny we krwi stale waha się w zależności od pory dnia.

Jak wydzielany jest hormon wzrostu?

Twoja przysadka mózgowa, a dokładnie komórki somatotropowe w jej przednim płacie, uwalniają hormon wzrostu epizodycznie przez całe Twoje życie. Stężenie GH we krwi zależy od Twojego wieku, rytmu dobowego, diety oraz poziomu aktywności fizycznej. 

Co wpływa na rytm wydzielania hormonu wzrostu?

Na intensywność i częstotliwość wyrzutów hormonu wzrostu wpływa wiele codziennych czynników:

• głęboki sen: główny wyrzut somatotropiny następuje podczas fazy głębokiego snu (tzw. snu wolnofalowego). Jeśli jesteś mężczyzną, ten nocny szczyt stanowi większość Twojej dobowej produkcji; u kobiet odpowiada on za jej mniejszą część;
• ruch i post: gdy uprawiasz sport lub powstrzymujesz się od jedzenia, Twój organizm wyraźnie zwiększa wydzielanie hormonu wzrostu. Z kolei spożycie posiłku chwilowo hamuje jego uwalnianie do krwi;
• wiek i dojrzewanie: największy, nawet trzykrotny wzrost pulsacyjnego wydzielania przeżywasz w połowie okresu dojrzewania. Gdy wchodzisz w dorosłość, całkowita produkcja hormonu wzrostu w przysadce naturalnie maleje z każdym rokiem;
• hormony płciowe: u mężczyzn za napędzanie wydzielania hormonu wzrostu odpowiadają estrogeny, które organizm tworzy lokalnie z androgenów. U kobiet rola estrogenów w tym procesie przebiega nieco inaczej i zależy od ogólnej gospodarki hormonalnej.

Jak hormon wzrostu działa w Twoim ciele?

Somatropina wpływa na Twoje zdrowie dwutorowo: bezpośrednio (działając na konkretne komórki) oraz pośrednio – stymulując uwalnianie białek zwanych somatomedinami, spośród których kluczową rolę odgrywa insulinopodobny czynnik wzrostu 1 (IGF-1). To właśnie dzięki pobudzaniu IGF-1 hormon wzrostu wykazuje silne działanie anaboliczne (budujące) oraz stymuluje wzrost Twojego ciała. Oto najważniejsze procesy, za które odpowiada w Twoim organizmie:

• kształtuje i wzmacnia Twoje kości — w dzieciństwie i młodości pobudza kości do wzrostu na długość. Gdy zakończysz ten etap i nastąpi zamknięcie nasad kości, somatotropina zaczyna zwiększać ich gęstość mineralną, dbając o mocny kościec;
• regeneruje tkanki i leczy rany — odgrywa kluczową rolę w odnowie biologicznej, stymulując wzrost komórek oraz narządów. Ponadto przyspiesza ziarninowanie (tworzenie nowej tkanki) i ułatwia szybsze gojenie się ran;
• redukuje tkankę tłuszczową — działa bezpośrednio na komórki tłuszczowe, zwiększając rozkład tłuszczów i pomagając w ich spalaniu;
• reguluje metabolizm i poziom energii — wpływa bezpośrednio na komórki wątroby, pobudzając je do tworzenia glukozy. Zarządza także całościową przemianę białek, tłuszczów i węglowodanów w Twoim ciele.

Jak zbadać hormon wzrostu?

Ponieważ poziom GH we krwi stale się waha, lekarz nie zdiagnozuje jego niedoboru na podstawie jednego, zwykłego pobrania krwi. Diagnostyka wymaga precyzyjnego podejścia — najczęściej rozpoczyna się od wstępnego badania przesiewowego, a w razie wątpliwości przechodzi do tzw. testów stymulacyjnych (prowokacyjnych). Polegają one na podaniu leku pobudzającego przysadkę i kilkukrotnym pobraniu krwi w ciągu 1,5–4 godzin, aby sprawdzić maksymalną odpowiedź Twojego organizmu. Oto najważniejsze badania, z którymi możesz się spotkać w gabinecie lekarskim:

• oznaczenie poziomu IGF-1 (test przesiewowy): szybkie, zwykłe pobranie krwi mierzące stężenie stabilnego białka zależnego od hormonu wzrostu. To pierwszy, całkowicie bezpieczny krok diagnostyczny, wyjątkowo miarodajny u dzieci i młodych dorosłych;
• test hamowania wydzielania hormonu wzrostu po doustnym podaniu 75 g glukozy: bardzo częsty, tani test;
• test tolerancji insuliny (ITT): uznawany za tzw. złoty standard. Lekarz podaje Ci dożylnie insulinę, aby wywołać kontrolowany spadek cukru we krwi, co dla zdrowej przysadki stanowi silny sygnał do wyrzutu hormonu. Badanie wymaga stałego nadzoru medycznego i lekarz nie zastosuje go u osób starszych oraz chorujących na serce czy padaczkę;
• test z macimoreliną: nowoczesna, komfortowa alternatywa dla dorosłych. Zamiast zastrzyku wypijasz roztwór leku, a cała procedura trwa tylko 90 minut i pacjenci tolerują ją bardzo dobrze (jedynym częstym objawem ubocznym bywa chwilowa zmiana smaku);
• test z glukagonem: lekarz podaje lek w zastrzyku domięśniowym. Badanie trwa od 3 do 4 godzin i stanowi bezpieczną opcję dla dorosłych, choć może wywołać przejściowe nudności lub ból głowy;
• test z klonidyną: lekarze stosują go głównie u dzieci. Trwa około 90 minut i skutecznie pobudza wyrzut hormonu, jednak lek może wywołać u dziecka senność oraz spadek ciśnienia;
• test z argininą: bezpieczny test przeznaczony głównie dla najmłodszych pacjentów. Personel podaje argininę dożylnie przez 120 minut, co bardzo rzadko daje jakiekolwiek dolegliwości uboczne;
• test z L-dopą: obecnie lekarze rzadko go wybierają ze względu na niższą dokładność oraz częste nudności i zawroty głowy.

Niedobór hormonu wzrostu

Niedobór somatotropiny dotyka zarówno dzieci, jak i dorosłych, a jego objawy zależą od wieku. U dzieci niedobór GH powoduje spowolnienie wzrostu oraz opóźnienie rozwoju fizycznego — lekarze określają niski wzrost wynikający z tego zaburzenia mianem karłowatości przysadkowej. U dorosłych niedobór prowadzi do utraty masy mięśniowej, przyrostu tkanki tłuszczowej, spadku energii oraz pogorszenia jakości życia.

Przyczyny niedoboru bywają różne — od uwarunkowań genetycznych i zaburzeń pracy przysadki mózgowej lub podwzgórza, po uszkodzenia tych struktur w wyniku guzów, operacji czy urazów.

Uwaga! Jeśli podejrzewasz u siebie lub swojego dziecka niedobór GH, zgłoś się do lekarza POZ lub endokrynologa, który skieruje Cię na odpowiednią diagnostykę.

Wizytę u wybranego specjalisty możesz umówić bez wychodzenia z domu na portalu LekarzeBezKolejki.pl.

Nadmiar hormonu wzrostu

Gdy Twoja przysadka mózgowa wytwarza zbyt duże ilości hormonu wzrostu, skutki zależą od momentu, w którym pojawi się zaburzenie. Jeśli nadmiar wystąpi w dzieciństwie, może doprowadzić do gigantyzmu (gwałtownego, nadmiernego wzrostu kości na długość). U osób dorosłych wysokie stężenie hormonu wywołuje podstępną chorobę zwaną akromegalią.

W przypadku akromegalii hormon wzrostu powoduje stopniowy rozrost tkanek miękkich oraz kości. Zauważysz u siebie wtedy szereg charakterystycznych objawów:

• powiększenie dłoni i stóp: dostrzeżesz, że Twoje buty, rękawiczki czy obrączka nagle stają się za ciasne;
• zmianę rysów twarzy: rozrost kości twarzoczaszki objawi się przede wszystkim uwydatnieniem i powiększeniem żuchwy;
• powiększenie języka: zwiększoną objętość języka odczujesz w postaci trudności z oddychaniem oraz uporczywego, głośnego chrapania;
• bóle kostno-stawowe: rozrastające się tkanki zaczną mocno obciążać Twój układ ruchu;
• zaburzenia metaboliczne: w Twoim ciele może rozwinąć się nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, nadczynność tarczycy oraz uciążliwe zaparcia.

Za nadmierną produkcję hormonu wzrostu najczęściej odpowiada gruczolak przysadki mózgowej — łagodny guzek rozwijający się w mózgu. W miarę jak powiększa on swoje rozmiary, zaczyna uciskać sąsiadujące struktury nerwowe. W efekcie doświadczysz silnych, nawracających bólów głowy oraz zaburzeń widzenia. Aby wykryć gruczolaka, lekarz zleca rezonans magnetyczny.

Na czym polega leczenie hormonem wzrostu?

Leczenie rekombinowanym ludzkim hormonem wzrostu (rhGH) polega na precyzyjnym uzupełnianiu brakującego w ciele hormonu. U dzieci celem terapii jest stymulacja wzrostu, natomiast u dorosłych rhGH odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu prawidłowej gęstości kości, masy mięśniowej i właściwego metabolizmu.

Lekarz wdraża terapię rhGH natychmiast po postawieniu diagnozy, jeśli nie widzi przeciwwskazań. Terapia poprawia skład ciała, wydolność mięśni oraz ogólne samopoczucie.

Jak przebiega leczenie hormonem wzrostu u dorosłych i u dzieci?

• U dorosłych: lekarz rozpoczyna leczenie od niskiej dawki dobowej (0,1-0,5 mg w zależności od wieku) i stopniowo ją zwiększa. Osoby starsze oraz chorujące na cukrzycę zaczynają od najniższych dawek, natomiast kobiety stosujące doustną antykoncepcję potrzebują dawek wyższych. Zastrzyki podskórne przyjmujesz codziennie wieczorem, pamiętając o stałej zmianie miejsca wkłucia. Lekarz regularnie kontroluje poziom wskaźnika IGF-1 we krwi, poziom cukru, gęstość kości oraz pracę tarczycy i nadnerczy.
• U dzieci: lekarze coraz częściej zastępują tradycyjne codzienne zastrzyki preparatami długo działającymi (LAGH), czyli nowoczesnymi analogami hormonu wzrostu. Zastrzyki podawane raz w tygodniu wykazują taką samą skuteczność i bezpieczeństwo, znacznie ułatwiając dziecku i rodzicom przestrzeganie leczenia.

Jakie skutki uboczne powoduje stosowanie hormonu wzrostu?

Ostre działania niepożądane terapii rhGH wynikają bezpośrednio z działania hormonu, który zatrzymuje sód i wodę w organizmie. Ponieważ niedobór GH zmniejsza objętość płynów pozakomórkowych, prawidłowo dobrane leczenie wywoła u Ciebie naturalny przyrost masy ciała o około 1 kg po roku terapii.

Problem pojawia się w momencie podania nadmiernych dawek leku — wywołują one obrzęki obwodowe i opuchliznę tkanek miękkich. Stan ten prowadzi do parestezji (drętwienia i mrowienia dłoni), bólów stawów oraz sztywności mięśni. Tego typu objawy sygnalizują przedawkowanie i zazwyczaj całkowicie ustępują, gdy lekarz zmniejszy dawkę lub krótkotrwale wstrzyma leczenie i wznowi je od niższego poziomu.

Hormon wzrostu, a styl życia i odchudzanie

Hormon wzrostu wpływa na metabolizm tłuszczów i gospodarkę energetyczną, dlatego często pojawia się w kontekście odchudzania. Jeśli chcesz wspierać jego naturalne wydzielanie, zadbaj przede wszystkim o zdrowy sen, regularną aktywność fizyczną oraz zbilansowaną dietę.

Twój organizm uwalnia hormon wzrostu głównie podczas snu, a jego produkcję skutecznie pobudza intensywny wysiłek fizyczny. Nie istnieje jednak żaden cudowny jadłospis, który sam w sobie znacząco podniesie poziom GH. Traktuj zdrowy styl życia jako element wspierający prawidłowe funkcjonowanie organizmu, a nie jako zamiennik leczenia medycznego.

Bibliografia

1. Yuen, K. C. J., Johannsson, G., Ho, K. K. Y., Miller, B. S., Bergada, I., Rogol, A. D. (2023). Diagnosis and testing for growth hormone deficiency across the ages: a global view of the accuracy, caveats, and cut-offs for diagnosis. Endocrine connections, 12(7), e220504. DOI: https://doi.org/10.1530/EC-22-0504.
2. Kapturkiewicz, K. (2017). Hormon wzrostu. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/pacjent/badania_zabiegi/172474,hormon-wzrostu. (Dostęp: 07.2026).
3. Aversa, L. S., Cuboni, D., Grottoli, S., Ghigo, E., Gasco, V. (2024). A 2024 Update on Growth Hormone Deficiency Syndrome in Adults: From Guidelines to Real Life. Journal of clinical medicine, 13(20), 6079. DOI: https://doi.org/10.3390/jcm13206079.
4. Zhu, J., Yuan, K., Rana, S., Jakki, S. L., Bhat, A. S., Liang, L., Wang, C. (2024). Long-acting growth hormone in the treatment of growth hormone deficiency in children: a systematic literature review and network meta-analysis. Scientific reports, 14(1), 8061. DOI: https://doi.org/10.1038/s41598-024-58616-4.

Autor